Azərbaycan elmini beynəlxalq akademik mühitdə layiqincə təmsil etmiş dövlət xadimi Rafiq Yəhya oğlu Əliyev

Spread the love

Post Views: 2

Azərbaycan xalqı tarix boyu yalnız igid sərkərdələri, mahir dövlət xadimləri və qüdrətli sənətkarları ilə deyil, həm də elmə, mənəviyyata və maarifçiliyə ömür həsr etmiş ziyalıları ilə tanınmışdır. Hər bir xalqın mənəvi qüdrəti onun yetişdirdiyi alimlərin, müəllimlərin və mütəfəkkirlərin fəaliyyəti ilə ölçülür. Çünki elm insanın düşüncə sərhədlərini genişləndirən, cəmiyyətin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirən, mənəvi dəyərləri gələcək nəsillərə daşıyan ən böyük qüvvələrdən biridir. Tarix dəfələrlə sübut etmişdir ki, silahların qazana bilmədiyi qələbələri elm, müdriklik və sağlam düşüncə qazana bilir. Məhz buna görə də ömrünü elmə həsr edən insanlar zaman keçdikcə təkcə öz dövrünün deyil, gələcək nəsillərin də mənəvi yol göstəricisinə çevrilirlər.
Azərbaycan elmi mühitində belə ziyalılardan biri də fəlsəfə elmləri doktoru, professor, tanınmış dinşünas alim, Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin ilk sədri, “İRŞAD” İslam Araşdırmaları Mərkəzinin təsisçisi və direktoru Rafiq Yəhya oğlu Əliyevdir. Onun həyat yolu elmə sədaqətin, vətənə xidmətin, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığın və yüksək vətəndaş məsuliyyətinin parlaq nümunəsidir. Bu ömür yoluna nəzər saldıqda aydın görünür ki, böyük uğurlar təsadüfən qazanılmır, onların arxasında illərlə davam edən zəhmət, yorulmaz axtarış, elmi dürüstlük və insanın öz amalına sədaqəti dayanır.
Rafiq Əliyevin taleyi Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və ziddiyyətli mərhələləri ilə üst-üstə düşmüşdür. O, müharibədən sonrakı illərin çətinliklərini görmüş, sovet ideoloji sisteminin sərt çərçivələri daxilində təhsil almış, sonralar isə müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğu prosesində fəal iştirak etmişdir. Bu baxımdan onun bioqrafiyası yalnız bir alimin şəxsi həyat salnaməsi deyil, eyni zamanda ölkənin elm, din və dövlətçilik tarixinin mühüm bir hissəsidir.
1947-ci il yanvarın ilk günü Qarabağın bərəkətli torpağı olan Ağdam rayonunda dünyaya gələn Rafiq Əliyev uşaqlıqdan zəhmətə, elmə və kitaba böyük maraq göstərmişdir. Qarabağın əsrarəngiz təbiəti, zəngin folkloru, saz-söz mühiti, qədim adət-ənənələri və yüksək mənəviyyatı onun xarakterinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Ağdam təkcə məhsuldar torpaqları ilə deyil, həm də yetişdirdiyi ziyalılar, alimlər, müəllimlər və sənət adamları ilə Azərbaycanın mədəni həyatında həmişə seçilmişdir. Belə bir mühitdə böyüyən gəncin elm yolunu seçməsi təsadüfi deyildi.
Uşaqlıq illərində ailəsində aldığı tərbiyə onun gələcək həyat fəlsəfəsinin əsasını təşkil etdi. Valideynləri ona dürüstlüyü, zəhmətsevərliyi, böyüyə hörməti, kiçiyə qayğını və Vətən sevgisini aşılamışdılar. O dövrdə kənd həyatı insanı zəhmətlə yoğurur, çətinliklər isə iradəni möhkəmləndirirdi. Hər gün gördüyü əmək, sadə insanların halallığı və mənəvi saflığı onun dünyagörüşündə silinməz iz buraxdı. Sonralar elmi əsərlərində tez-tez rast gəlinən humanizm, ədalət və mənəviyyat anlayışlarının kökündə də məhz bu ailə və mühit dayanırdı.
Quzanlı kənd orta məktəbində keçirdiyi illər onun həyatının ən məhsuldar hazırlıq mərhələsi oldu. Müəllimləri onun qeyri-adi hafizəsini, geniş mütaliəsini və öyrənmək həvəsini xüsusi qiymətləndirirdilər. Tarix, ədəbiyyat, fəlsəfə və dillər onu xüsusilə cəlb edirdi. Hər yeni kitab onun üçün yeni bir dünyanın qapısını açırdı. O, sadəcə məlumat toplamaqla kifayətlənmir, oxuduqlarını müqayisə edir, hadisələrin mahiyyətini anlamağa çalışırdı. Bu xüsusiyyət sonralar onu tədqiqatçı alim kimi fərqləndirən əsas keyfiyyətlərdən birinə çevrildi.Məktəbi uğurla başa vurduqdan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinə qəbul olunması onun həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Şərqşünaslıq o illərdə ən mürəkkəb və məsuliyyətli ixtisaslardan biri hesab edilirdi. Ərəb dilini öyrənmək təkcə yeni bir dili mənimsəmək demək deyildi, bu, minilliklər boyu formalaşmış zəngin bir sivilizasiyanın, İslam mədəniyyətinin, klassik fəlsəfənin və böyük elmi irsin öyrənilməsi demək idi.Universitet auditoriyalarında keçən illər ərzində Rafiq Əliyev klassik ərəb mənbələrini, İslam fəlsəfəsini, Şərq tarixini və mədəniyyətini dərindən mənimsədi. O, anlayırdı ki, dini düzgün öyrənmək üçün yalnız dini mətnləri deyil, həm də tarixi, fəlsəfəni, dilçiliyi, etnoqrafiyanı və cəmiyyətin inkişaf qanunauyğunluqlarını birlikdə araşdırmaq lazımdır. Bu yanaşma onun sonrakı bütün elmi fəaliyyətinin əsas metodoloji prinsiplərindən birinə çevrildi.
1966–1967-ci illərdə Bağdad Universitetində keçdiyi internatura isə gənc alimin həyatında mühüm dönüş nöqtəsi oldu. O, ərəb dünyasının zəngin elmi ənənələri ilə yaxından tanış oldu, müxtəlif ölkələrdən gəlmiş alimlərlə fikir mübadiləsi apardı və İslam sivilizasiyasını birbaşa mənbələr əsasında öyrənmək imkanı qazandı. Bu təcrübə onun dünyagörüşünü daha da genişləndirdi və gələcək tədqiqatlarının istiqamətini müəyyənləşdirdi.Həmin illərdə formalaşan bir həqiqət sonrakı ömrü boyu onun elmi fəaliyyətinə istiqamət verdi: din yalnız ibadət forması deyil, həm də tarix, mədəniyyət, fəlsəfə, hüquq, ailə münasibətləri və ictimai inkişafla sıx bağlı olan mürəkkəb bir sivilizasiya hadisəsidir. Bu düşüncə onu Azərbaycan dinşünaslıq elminin aparıcı simalarından birinə çevriləcək uzun və məhsuldar elmi yolun başlanğıcına gətirib çıxardı.Universiteti uğurla başa vuran Rafiq Əliyev artıq yalnız ərəb dilini mükəmməl bilən bir mütəxəssis deyil, Şərq dünyasının ictimai-siyasi və dini düşüncə tarixini dərindən öyrənməyə çalışan gənc tədqiqatçı kimi formalaşmışdı. O yaxşı anlayırdı ki, elm heç vaxt yalnız auditoriyalarda qazanılan biliklərlə məhdudlaşmır. Əsl alim olmaq üçün uzun illər davam edən müşahidə, araşdırma, müqayisə, mənbələrin dərindən öyrənilməsi və daim öz üzərində işləmək lazımdır. Məhz buna görə də o, həyatının sonrakı mərhələsini bütövlüklə elmi axtarışlara həsr etdi.
XX əsrin ikinci yarısı Yaxın və Orta Şərq ölkələrində mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərlə yadda qalırdı. Bir tərəfdən milli azadlıq hərəkatları genişlənir, digər tərəfdən müxtəlif ideoloji cərəyanlar cəmiyyətlərin gələcəyini müəyyənləşdirməyə çalışırdı. Sosializm, millətçilik, islamçılıq, dünyəvilik və digər siyasi-fəlsəfi istiqamətlər arasında gedən ideoloji mübarizə həmin dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biri idi. Rafiq Əliyev bu hadisələrə sadəcə xəbərlər kimi baxmırdı. O, bu proseslərin səbəblərini, dini və milli amillərlə qarşılıqlı əlaqəsini, cəmiyyətin inkişafına təsirini araşdırırdı.Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda fəaliyyətə başlaması onun elmi həyatının yeni mərhələsini açdı. Bu institut uzun illər ərzində Şərq dillərinin, tarixinin, fəlsəfəsinin və mədəniyyətinin öyrənildiyi aparıcı elmi mərkəzlərdən biri idi. Belə nüfuzlu elm ocağında çalışmaq gənc alim üçün həm böyük məsuliyyət, həm də geniş imkanlar yaradırdı. Burada o, Azərbaycanın tanınmış şərqşünasları ilə birlikdə çalışır, zəngin arxiv materiallarını araşdırır, ərəb ölkələrinə dair nadir mənbələri öyrənirdi.
Namizədlik dissertasiyasını “Cənubi Yəməndə elmi sosializmin yayılması” mövzusunda müdafiə etməsi onun elmi cəsarətinin göstəricisi idi. Bu mövzu yalnız siyasi hadisələrin təsviri deyildi. Alim burada din, ideologiya, milli maraqlar və sosial dəyişikliklər arasında mövcud olan mürəkkəb əlaqələri elmi metodlarla təhlil edirdi. O, hadisələrin görünən tərəfini deyil, onların mahiyyətini araşdırmağa çalışırdı. Məhz bu xüsusiyyət sonralar onun bütün əsərlərinin fərqləndirici cəhətinə çevrildi.Elmi fəaliyyətinin növbəti mərhələsində Rafiq Əliyev daha geniş coğrafiyanı əhatə edən tədqiqatlara başladı. Əlcəzair, Misir, Suriya, İraq, Liviya və Cənubi Yəmənin ictimai-siyasi inkişaf xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə araşdıraraq doktorluq dissertasiyasını hazırladı. Bu araşdırmalar müxtəlif ölkələrdə milli ideologiyanın formalaşması, dini dəyərlərin cəmiyyətə təsiri və dövlət quruculuğu proseslərinin elmi təhlilinə həsr olunmuşdu. O göstərirdi ki, hər bir xalqın inkişaf yolu onun tarixi, mədəniyyəti, dini və milli xüsusiyyətləri ilə sıx bağlıdır və bu amilləri nəzərə almadan düzgün elmi nəticəyə gəlmək mümkün deyil.Elmi araşdırmalarında Rafiq Əliyev həmişə ilkin mənbələrə üstünlük verirdi. Ərəb dilini mükəmməl bilməsi ona qədim əlyazmaları, klassik İslam alimlərinin əsərlərini və müasir ərəb müəlliflərinin tədqiqatlarını orijinal dildə oxumaq imkanı verirdi. Bu isə onun araşdırmalarının elmi dəyərini artırır, nəticələrinin daha obyektiv və əsaslandırılmış olmasına şərait yaradırdı. O, hər hansı fikri irəli sürərkən yalnız bir mənbəyə deyil, müxtəlif ölkələrin alimlərinin əsərlərinə, tarixi sənədlərə və müqayisəli təhlillərə əsaslanırdı.
1985-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda din tarixi bölməsinin müdiri təyin olunması onun elmi fəaliyyətinə verilən yüksək qiymətin göstəricisi idi. Bu vəzifədə çalışdığı illərdə o, təkcə öz tədqiqatları ilə deyil, gənc alimlərin yetişdirilməsi, yeni elmi istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsi və institutun elmi potensialının artırılması istiqamətində də mühüm işlər gördü. Onun rəhbərliyi altında aparılan tədqiqatlar Azərbaycan dinşünaslıq məktəbinin inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoydu.Rafiq Əliyev hesab edirdi ki, dini öyrənmək yalnız ilahiyyatçıların işi deyil. Tarixçi, filosof, sosioloq, hüquqşünas, dilçi və kulturoloq da dini müxtəlif aspektlərdən araşdırmalıdır. Çünki din cəmiyyətin həyatında təkcə mənəvi deyil, həm də sosial, hüquqi, mədəni və siyasi funksiyalar yerinə yetirir. Bu baxış onun elmi yaradıcılığının əsas fəlsəfi xəttini təşkil edirdi və əsərlərində ardıcıl şəkildə öz əksini tapırdı.Elmi fəaliyyətlə yanaşı, o, maarifçiliyə də böyük əhəmiyyət verirdi. Rafiq Əliyev yaxşı bilirdi ki, elmin ən böyük missiyası cəmiyyətə xidmət etməkdir. Alimin biliyi yalnız kitab rəflərində qalmamalı, insanlara doğru yol göstərməli, onları radikal düşüncədən uzaqlaşdırmalı, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığı möhkəmləndirməlidir. Bu səbəbdən onun mühazirələri, elmi çıxışları və publisistik yazıları həmişə geniş maraq doğururdu.O, öz çıxışlarında tez-tez vurğulayırdı ki, Azərbaycan əsrlər boyu müxtəlif dinlərin, mədəniyyətlərin və xalqların dinc yanaşı yaşadığı nadir məkanlardan biri olmuşdur. Bu tolerantlıq ənənəsi xalqımızın ən qiymətli mənəvi sərvətlərindəndir və onu qorumaq hər bir ziyalının mənəvi borcudur. Məhz bu ideya sonralar onun həm elmi əsərlərində, həm də dövlət qulluğunda həyata keçirdiyi fəaliyyətin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Beləliklə, uzun illər davam edən yorulmaz elmi axtarışlar, zəngin tədqiqat təcrübəsi və geniş dünyagörüşü Rafiq Əliyevi tədricən təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə regionun tanınmış dinşünas alimlərindən birinə çevirdi. Onun qazandığı nüfuz şəxsi şöhrətə deyil, elmi dürüstlüyə, zəhmətə və həqiqətə sadiqliyə söykənirdi. Məhz buna görə də onun adı bu gün Azərbaycan elm tarixində hörmətlə çəkilən görkəmli ziyalılar sırasında xüsusi ehtiramla yad edilir.Elm aləminin zirvəsinə yüksələn hər bir ziyalının həyatında elə bir mərhələ gəlir ki, topladığı bilik və təcrübə artıq yalnız şəxsi elmi fəaliyyət çərçivəsində qalmır, cəmiyyətin maariflənməsinə, milli düşüncənin formalaşmasına və gələcək nəsillərin yetişməsinə xidmət etməyə başlayır. Rafiq Əliyevin ömür yolunda da belə bir mərhələ yetişmişdi. Uzun illər apardığı elmi araşdırmalar, qazandığı zəngin təcrübə və beynəlxalq əlaqələr onu yalnız akademik mühitin deyil, bütövlükdə Azərbaycanın ictimai fikir həyatının tanınmış simalarından birinə çevirmişdi.1990-cı illərin əvvəlləri Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və taleyüklü dövrlərindən biri idi. Sovet İttifaqının süqutu, dövlət müstəqilliyinin bərpası, Qarabağ müharibəsi, ağır sosial-iqtisadi problemlər və yeni dövlət quruculuğu prosesi ölkənin bütün sahələrində olduğu kimi, dini həyata da ciddi təsir göstərirdi. Uzun illər qapalı qalmış dini mühit birdən-birə müxtəlif ideoloji təsirlərlə üz-üzə qalmışdı. Xaricdən gələn dini cərəyanlar, fərqli ideoloji baxışlar və dini savadsızlıq cəmiyyət üçün yeni çağırışlar yaradırdı.Belə bir mürəkkəb şəraitdə cəmiyyətin sağlam dini maarifə böyük ehtiyacı var idi. Məhz bu zərurətdən irəli gələrək Rafiq Əliyev 1991-ci ildə “İRŞAD” İslam Araşdırmaları Mərkəzini təsis etdi. Bu mərkəzin yaradılması təsadüfi hadisə deyildi. Onun əsas məqsədi dini bilikləri elmi əsaslarla araşdırmaq, İslamın humanist mahiyyətini cəmiyyətə çatdırmaq, dini radikalizmə qarşı maarifçilik yolu ilə mübarizə aparmaq və Azərbaycan dinşünaslıq məktəbinin inkişafına yeni nəfəs vermək idi.
“İRŞAD” qısa müddətdə ölkənin ən nüfuzlu elmi-mədəni mərkəzlərindən birinə çevrildi. Burada keçirilən konfranslar, seminarlar, elmi müzakirələr və beynəlxalq görüşlər müxtəlif ölkələrdən alimləri bir araya gətirirdi. Mərkəz yalnız dini araşdırmalar aparmır, eyni zamanda müxtəlif mədəniyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın, sülhün və dialoqun inkişafına xidmət edirdi. Rafiq Əliyev hesab edirdi ki, elm insanları ayırmamalı, əksinə, onları ortaq mənəvi dəyərlər ətrafında birləşdirməlidir.Onun təşəbbüsü ilə nəşr olunan “İslam araşdırmaları” jurnalı Azərbaycanda bu sahədə elmi fikir mübadiləsinin mühüm tribunasına çevrildi. Azərbaycan və ingilis dillərində çap olunan jurnal ölkəmizin alimlərinin tədqiqatlarını beynəlxalq elmi ictimaiyyətə çatdırır, xarici ölkələrin tanınmış dinşünaslarının məqalələrini Azərbaycan oxucusuna təqdim edirdi. Bu nəşr tədricən Azərbaycan dinşünaslıq elminin beynəlxalq nüfuzunun artmasına mühüm töhfə verdi.Onun qələmindən süzülən hər bir əsər yalnız elmi araşdırmanın məhsulu deyil, həm də uzun illərin müşahidəsinin, zəngin həyat təcrübəsinin və dərin fəlsəfi təfəkkürün bəhrəsidir.Professor Rafiq Əliyevin yaradıcılığına nəzər saldıqda aydın görünür ki, o, elmə yalnız peşə kimi deyil, müqəddəs bir missiya kimi yanaşmışdır. Onun əsərlərində tarixlə müasirlik, Şərqlə Qərb, dinlə elm, milli kimliklə ümumbəşəri dəyərlər bir-birini tamamlayan vahid düşüncə sisteminə çevrilir. Bu yaradıcılıq xətti ilk əsərlərindən başlayaraq son kitablarınadək ardıcıl şəkildə davam edir.1975-ci ildə işıq üzü görən “Demokratik Yəmən ictimai tərəqqi yolunda” əsəri gənc alimin ilk ciddi elmi-publisistik uğurlarından biri idi. Müəllif burada bir ölkənin ictimai inkişaf yolunu araşdırmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda cəmiyyətlərin inkişaf qanunauyğunluqlarını, sosial dəyişikliklərin mahiyyətini və tarixi proseslərin daxili məntiqini elmi baxımdan təhlil edir. Bu kitab sonrakı geniş tədqiqatların başlanğıcı kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Aradan keçən illər ərzində onun elmi maraqları daha da genişləndi. “Beynəlxalq islam təşkilatları” əsərində müəllif İslam dünyasında fəaliyyət göstərən beynəlxalq qurumların yaranma tarixini, məqsədlərini və müasir dünyadakı rolunu sistemli şəkildə araşdıraraq Azərbaycan oxucusuna yeni elmi məlumatlar təqdim etdi. O dövr üçün bu mövzu həm yeniliyi, həm də praktik əhəmiyyəti ilə seçilirdi.Professorun “İslam milli sosializm konsepsiyasında”, “İslam və ərəb ölkələrində milli azadlıq hərəkatı” və “İslamizm, ərəbizm, sosializm” kimi fundamental tədqiqatları onun Şərq ölkələrinin ictimai-siyasi tarixini və ideoloji inkişaf proseslərini nə qədər dərindən bildiyini nümayiş etdirir. Müəllif burada müxtəlif ideoloji cərəyanların meydana gəlmə səbəblərini, onların dini və milli amillərlə qarşılıqlı əlaqəsini elmi əsaslarla araşdırır. Bu əsərlər bu gün də Yaxın Şərqin siyasi tarixi ilə maraqlanan tədqiqatçılar üçün dəyərli mənbə hesab olunur.
Rafiq Əliyevin yaradıcılığında xüsusi yer tutan mövzulardan biri də Azərbaycanın İslam mədəniyyətindəki tarixi roludur. Onun “İslam və Azərbaycan mədəniyyəti” adlı əsərləri ərəb, ingilis, fransız və digər dillərdə nəşr olunaraq ölkəmizin zəngin mədəni irsini beynəlxalq elmi ictimaiyyətə tanıtmışdır. Müəllif göstərir ki, Azərbaycan əsrlər boyu İslam sivilizasiyasının ayrılmaz hissəsi olmaqla yanaşı, özünəməxsus tolerantlıq, humanizm və multikultural dəyərlər sistemi formalaşdırmışdır. Bu fikir bu gün də ölkəmizin beynəlxalq nüfuzunu səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri kimi aktuallığını qoruyur.
Professorun “İslamda ailə-nikah münasibətləri” və “İslam” kitabları yalnız elmi araşdırma deyil, həm də geniş oxucu auditoriyası üçün maarifçilik məktəbidir. Müəllif ailə institutunun müqəddəsliyini, insan hüquqlarını, ailədaxili münasibətlərin əxlaqi əsaslarını və İslamın bu sahədə irəli sürdüyü prinsipləri müasir baxışla izah edir. O, dini hökmləri tarixi kontekst və sosial reallıq fonunda təhlil etməklə oxucuda sağlam və balanslı düşüncə formalaşdırmağa çalışır.
Təhsil sahəsinə verdiyi töhfələr də xüsusi qeyd olunmalıdır. “Dinin əsasları” dərsliyi uzun illər məktəblərdə gənclərin dini biliklərinin formalaşmasına xidmət etmiş, dini mövzuların elmi və dünyəvi yanaşma ilə tədrisinə mühüm töhfə vermişdir. Bu əsər müəllifin maarifçilik missiyasının parlaq nümunələrindən biridir.
“Dövlət və din” kitabı isə professorun dövlətçilik təfəkkürünün və hüquqi baxışlarının ifadəsidir. Burada dövlətlə dini qurumlar arasında münasibətlərin hüquqi və mənəvi əsasları, dünyəvi dövlət prinsipləri və dini etiqad azadlığının əhəmiyyəti dərin elmi təhlillərlə təqdim olunur. Müstəqil Azərbaycanın dövlət-din münasibətlər hüquqi və mənəvi əsasları, dünyəvi dövlət prinsipləri və dini etiqad azadlığının əhəmiyyəti dərin elmi təhlillərlə təqdim olunur. Müstəqil Azərbaycanın dövlət-din münasibətlərinin formalaşdığı dövrdə bu əsərin xüsusi əhəmiyyəti olmuşdur.Bu kitabların hər birində müəllif oxucunu hazır qənaətlərlə deyil, düşünməyə sövq edən elmi məntiqlə qarşılayır. O, dini mövzulara emosional münasibətdən uzaq duraraq, onları tarixi faktlar, müqayisəli təhlillər və fəlsəfi yanaşmalar əsasında izah edir. Bu xüsusiyyət onun əsərlərini həm alimlər, həm tələbələr, həm də geniş oxucu kütləsi üçün dəyərli edir.Xüsusi qeyd edilməli məqamlardan biri də onun lüğətçilik sahəsində gördüyü fundamental işlərdir. İki cildlik ərəb–Azərbaycan və Azərbaycan–ərəb lüğətləri yalnız dilçilik baxımından deyil, həm də mədəniyyətlərarası elmi əlaqələrin inkişafı baxımından mühüm hadisə hesab olunur. Minlərlə söz və terminin toplanması, sistemləşdirilməsi və izahı illərlə davam edən zəhmətin nəticəsi idi. Bu lüğətlər bu gün də ərəb dili öyrənən tələbələrin, tərcüməçilərin, şərqşünasların və tədqiqatçıların etibarlı müraciət mənbələrindən biridir.
Rafiq Əliyevin elmi yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun Azərbaycan mədəniyyətini İslam sivilizasiyasının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim etməsidir. O, öz əsərlərində göstərirdi ki, Azərbaycan əsrlər boyu İslamın yüksək mənəvi dəyərlərini milli mədəniyyətlə üzvi şəkildə birləşdirərək özünəməxsus tolerantlıq modeli yaratmışdır. Bu model müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamasına imkan vermiş, ölkəmizi regionun ən sabit və multikultural məkanlarından birinə çevirmişdir.Onun elmi fəaliyyəti tədricən beynəlxalq aləmdə də tanınmağa başladı. Əsərlərinin ingilis, ərəb, fransız və rus dillərində nəşr olunması, müxtəlif ölkələrdə keçirilən beynəlxalq konfranslarda çıxış etməsi və nüfuzlu elmi təşkilatların üzvü seçilməsi Azərbaycan elminin dünya elmi məkanında tanınmasına mühüm töhfə verdi. Hər dəfə xarici auditoriyalar qarşısında çıxış edən alim təkcə öz fikirlərini deyil, həm də Azərbaycanın qədim elmi ənənələrini, tolerantlıq mədəniyyətini və zəngin mənəvi irsini layiqincə təmsil edirdi.Artıq bu dövrdə Rafiq Əliyevin adı yalnız akademik dairələrdə deyil, dövlət idarəçiliyində də yüksək ehtiramla çəkilirdi. Onun dərin biliyi, obyektiv mövqeyi, zəngin idarəçilik bacarığı və ictimai nüfuzu yeni yaradılan müstəqil Azərbaycan dövlətinin diqqətindən yayınmadı. Qarşıda isə onun həyatının daha məsuliyyətli və taleyüklü bir mərhələsi başlanırdı. Bu mərhələdə alim təfəkkürü ilə dövlət xadimi məsuliyyəti vəhdət təşkil edəcək, onun topladığı elmi təcrübə dövlət-din münasibətlərinin formalaşmasına və ölkədə dini sabitliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edəcəkdi.Professor Rafiq Əliyevin yaradıcılığı yalnız akademik əsərlərlə məhdudlaşmır. “Səmimi söhbət”, “Дитя романтики”, “Беседа по душам”, “Все важное внутри себя” və “Посетившие меня мысли” kimi kitablarında müəllif oxucunu insanın daxili aləminə, mənəviyyatına və həyatın fəlsəfəsinə aparır. Bu əsərlərdə aforizmlər, həyat müşahidələri, düşüncələr və mənəvi qənaətlər sadə, lakin dərin məna daşıyan dillə ifadə olunur. Onları oxuyarkən müəlliflə sanki üzbəüz söhbət edir, onun həyat təcrübəsindən və hikmətindən bəhrələnirsən.İngilis dilində nəşr olunmuş “A Talk to Spirit”, “In Recesses of Being”, “Poverty, Dictatorship, Injustice”, “Power, Society and Religion”, “New Europe Without Capitalism” kimi əsərləri isə professorun düşüncə sərhədlərinin yalnız Azərbaycan və ya Şərq coğrafiyası ilə məhdudlaşmadığını göstərir. O, bəşəri problemlərə qlobal baxış sərgiləyir, insan hüquqları, sosial ədalət, hakimiyyət, din və cəmiyyət münasibətlərini ümumbəşəri dəyərlər prizmasından təhlil edir.Onun iki cildlik ərəbcə–azərbaycanca və azərbaycanca–ərəbcə lüğətləri Azərbaycan dilçiliyinin və şərqşünaslığının ən mühüm elmi nailiyyətlərindən biri hesab olunur. Minlərlə söz və ifadəni özündə birləşdirən bu fundamental əsərlər yalnız lüğət deyil, müxtəlif mədəniyyətləri bir-birinə bağlayan elmi körpüdür. Bu nəhəng zəhmət gələcək nəsillərin ərəb dilini öyrənməsinə, klassik mənbələri orijinal dildə araşdırmasına və Azərbaycan şərqşünaslıq məktəbinin inkişafına uzun illər xidmət edəcək.Professor Rafiq Əliyevin elmi irsi bütövlükdə Azərbaycan elminin qiymətli sərvətidir. Onun əsərlərində dərin fəlsəfi düşüncə, zəngin tarixi bilik, geniş dünyagörüşü və yüksək vətəndaş məsuliyyəti vəhdət təşkil edir. Bu kitablar yalnız bu günün oxucusu üçün deyil, gələcək nəsillər üçün də etibarlı elmi mənbə, mənəvi məktəb və düşüncə xəzinəsi olaraq yaşayacaqdır.Belə alimlərin ömür yolu sübut edir ki, həqiqi sərvət yazılmış kitabların sayı deyil, onların insan düşüncəsinə təsiri, cəmiyyətə bəxş etdiyi mənəvi işıqdır. Professor Rafiq Əliyevin qələmi ilə yazılan hər bir əsər elmə sədaqətin, Vətənə xidmətin və insanlığa hörmətin təcəssümüdür. Onun yaratdığı zəngin elmi irs Azərbaycan elminin üfüqlərini işıqlandıran parlaq bir nur kimi gələcək nəsillərin yoluna işıq saçmağa davam edəcəkdir.Bu kitabların hər birində müəllif oxucunu hazır qənaətlərlə deyil, düşünməyə sövq edən elmi məntiqlə qarşılayır. O, dini mövzulara emosional münasibətdən uzaq duraraq, onları tarixi faktlar, müqayisəli təhlillər və fəlsəfi yanaşmalar əsasında izah edir. Bu xüsusiyyət onun əsərlərini həm alimlər, həm tələbələr, həm də geniş oxucu kütləsi üçün dəyərli edir.Xüsusi qeyd edilməli məqamlardan biri də onun lüğətçilik sahəsində gördüyü fundamental işlərdir. İki cildlik ərəb–Azərbaycan və Azərbaycan–ərəb lüğətləri yalnız dilçilik baxımından deyil, həm də mədəniyyətlərarası elmi əlaqələrin inkişafı baxımından mühüm hadisə hesab olunur. Minlərlə söz və terminin toplanması, sistemləşdirilməsi və izahı illərlə davam edən zəhmətin nəticəsi idi. Bu lüğətlər bu gün də ərəb dili öyrənən tələbələrin, tərcüməçilərin, şərqşünasların və tədqiqatçıların etibarlı müraciət mənbələrindən biridir.
Rafiq Əliyevin elmi yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun Azərbaycan mədəniyyətini İslam sivilizasiyasının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim etməsidir. O, öz əsərlərində göstərirdi ki, Azərbaycan əsrlər boyu İslamın yüksək mənəvi dəyərlərini milli mədəniyyətlə üzvi şəkildə birləşdirərək özünəməxsus tolerantlıq modeli yaratmışdır. Bu model müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamasına imkan vermiş, ölkəmizi regionun ən sabit və multikultural məkanlarından birinə çevirmişdir.Onun elmi fəaliyyəti tədricən beynəlxalq aləmdə də tanınmağa başladı. Əsərlərinin ingilis, ərəb, fransız və rus dillərində nəşr olunması, müxtəlif ölkələrdə keçirilən beynəlxalq konfranslarda çıxış etməsi və nüfuzlu elmi təşkilatların üzvü seçilməsi Azərbaycan elminin dünya elmi məkanında tanınmasına mühüm töhfə verdi. Hər dəfə xarici auditoriyalar qarşısında çıxış edən alim təkcə öz fikirlərini deyil, həm də Azərbaycanın qədim elmi ənənələrini, tolerantlıq mədəniyyətini və zəngin mənəvi irsini layiqincə təmsil edirdi.Artıq bu dövrdə Rafiq Əliyevin adı yalnız akademik dairələrdə deyil, dövlət idarəçiliyində də yüksək ehtiramla çəkilirdi. Onun dərin biliyi, obyektiv mövqeyi, zəngin idarəçilik bacarığı və ictimai nüfuzu yeni yaradılan müstəqil Azərbaycan dövlətinin diqqətindən yayınmadı. Qarşıda isə onun həyatının daha məsuliyyətli və taleyüklü bir mərhələsi başlanırdı. Bu mərhələdə alim təfəkkürü ilə dövlət xadimi məsuliyyəti vəhdət təşkil edəcək, onun topladığı elmi təcrübə dövlət-din münasibətlərinin formalaşmasına və ölkədə dini sabitliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edəcəkdi.
2001-ci il Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixində yalnız yeni bir dövlət qurumunun yaradılması ilə deyil, eyni zamanda dövlət-din münasibətlərinin sistemli və hüquqi əsaslar üzərində qurulmasının başlanğıcı kimi də yadda qaldı. Bu mühüm və məsuliyyətli dövrdə Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin ilk sədri vəzifəsinin professor Rafiq Yəhya oğlu Əliyevə həvalə olunması təsadüfi seçim deyildi. Uzun illər ərzində qazandığı elmi nüfuz, dinşünaslıq sahəsində dərin biliyi, beynəlxalq təcrübəsi və obyektiv mövqeyi onu bu vəzifəyə ən layiqli namizədlərdən birinə çevirmişdi.
Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan cəmiyyəti mürəkkəb dini və ideoloji proseslərlə üz-üzə qalmışdı. Onilliklər boyu dini maarifin məhdudlaşdırıldığı bir mühitdən sonra müxtəlif dini cərəyanlar ölkəyə daxil olur, xarici təsirlər artır, dini bilik çatışmazlığı isə bir sıra problemlər yaradırdı. Belə şəraitdə dövlətin qarşısında duran əsas vəzifə dini etiqad azadlığını qorumaqla yanaşı, cəmiyyətdə sabitliyi təmin etmək, milli-mənəvi dəyərləri möhkəmləndirmək və radikal meyllərin qarşısını almaq idi. Bu mürəkkəb vəzifələrin həyata keçirilməsində Rafiq Əliyevin elmi dünyagörüşü və idarəçilik bacarığı mühüm rol oynadı.O, dövlət-din münasibətlərinə yalnız inzibati məsələ kimi baxmırdı. Onun fikrincə, din insanın mənəvi aləminə aid olduğu üçün bu sahədə atılan hər addım hüquqi prinsiplərlə yanaşı, elmi bilik, tarixi təcrübə və milli xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir. Bu yanaşma Komitənin fəaliyyətində də öz əksini tapdı. Dini icmaların qeydiyyatı, dini maarifləndirmə işinin gücləndirilməsi, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi və dövlət qurumları ilə dini təşkilatlar arasında sağlam dialoqun qurulması istiqamətində ardıcıl addımlar atıldı.
Rafiq Əliyev dəfələrlə vurğulayırdı ki, Azərbaycanın ən böyük sərvətlərindən biri onun əsrlər boyu formalaşmış tolerantlıq ənənəsidir. Bu torpaqda müxtəlif dinlərin, məzhəblərin və xalqların nümayəndələri yüzilliklər boyu qarşılıqlı hörmət və anlaşma şəraitində yaşamış, bu birlik milli mədəniyyətimizin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Onun fikrincə, bu irsi qorumaq yalnız dövlətin deyil, bütün cəmiyyətin mənəvi borcudur. Buna görə də o, dini dözümlülüyün sadəcə siyasi şüar deyil, Azərbaycan xalqının həyat tərzi olduğunu elmi arqumentlərlə əsaslandırırdı.
Onun rəhbərlik etdiyi dövrdə keçirilən beynəlxalq konfranslar, dinlərarası dialoqa həsr olunmuş görüşlər və elmi müzakirələr Azərbaycanın tolerantlıq modelinin beynəlxalq aləmdə tanıdılmasına mühüm töhfə verdi. Xarici ölkələrdən gələn alimlər, din xadimləri və ekspertlər Azərbaycanın dini müxtəlifliyə münasibətini yüksək qiymətləndirir, ölkəmizin bu sahədə qazandığı təcrübəni maraqla öyrənirdilər. Rafiq Əliyev isə hər çıxışında Azərbaycanın dini müxtəlifliyi milli birliyi zəiflədən deyil, əksinə, onu daha da gücləndirən mühüm amil kimi dəyərləndirirdi.Dövlət qulluğunda çalışdığı illərdə o, elmi fəaliyyətini də dayandırmadı. Onun masasında həmişə yeni araşdırmalar, məqalələr və kitab layihələri olurdu. O inanırdı ki, dövlət xadimi üçün elm düşüncəni zənginləşdirən, alim üçün isə dövlət təcrübəsi həyatı daha dərindən dərk etməyə imkan verən mühüm məktəbdir. Bu iki istiqamətin vəhdəti onun fəaliyyətini daha səmərəli edir, qəbul etdiyi qərarlara dərin elmi əsas qazandırırdı.Rafiq Əliyevin şəxsiyyətini səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də sadəliyi və təvazökarlığı idi.Onun Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərən İslam Araşdırmaları üzrə Koordinasiya Şurasının üzvü seçilməsi Azərbaycan elminə göstərilən yüksək etimadın bariz nümunəsidir. Bu nüfuzlu elmi platformada təmsil olunmaq yalnız şəxsi nailiyyət deyil, eyni zamanda Azərbaycan dinşünaslıq məktəbinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının göstəricisidir. Professor Rafiq Əliyev bu platformada iştirak etməklə müxtəlif ölkələrin alimləri arasında elmi dialoqun genişlənməsinə, İslamın elmi əsaslarla araşdırılmasına və yeni tədqiqat istiqamətlərinin formalaşmasına öz töhfəsini vermişdir.
Onun beynəlxalq fəaliyyətinin digər mühüm istiqamətlərindən biri də Vaşinqtonda fəaliyyət göstərən “Dünyada sülh uğrunda” Professorlar Akademiyasına üzvlüyüdür. Bu təşkilat dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış alimləri, ziyalıları və ictimai xadimləri bir araya gətirərək elmin, təhsilin, humanizmin və sülhün inkişafına xidmət edir. Professor Rafiq Əliyevin bu akademiyada təmsil olunması onun elmi fəaliyyətinin yalnız akademik çərçivələrlə məhdudlaşmadığını, bəşəri dəyərlərə, sülhə, qarşılıqlı anlaşmaya və insan həmrəyliyinə xidmət etdiyini göstərir. O, hər zaman hesab etmişdir ki, müharibələrin qarşısını silahdan daha çox elm, maarif və mədəniyyət ala bilər. İnsanları bir-birinə yaxınlaşdıran ən güclü vasitə isə qarşılıqlı hörmət və dialoqdur.
Məhz bu baxış onun Beynəlxalq Dinlərarası Dialoq Komitəsindəki fəaliyyətində də aydın görünür. Müxtəlif dinlərin nümayəndələrinin qarşılıqlı anlaşma şəraitində yaşamasını, fərqli mədəniyyətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsini və dini dözümlülüyün təşviqini özünün mənəvi borcu hesab edən alim, bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafına dəyərli töhfələr vermişdir. Onun fikrincə, dinlər insanları ayırmaq üçün deyil, onları xeyirxahlıq, mərhəmət və mənəvi kamillik ətrafında birləşdirmək üçündür. Bu ideya həm elmi əsərlərində, həm də beynəlxalq tribunalardakı çıxışlarında əsas xətt kimi özünü göstərmişdir.
Professor Rafiq Əliyevin həyatına nəzər saldıqda onun yalnız alim və dövlət xadimi deyil, həm də yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik ailə başçısı olduğunu görürük. Elmi fəaliyyət nə qədər geniş və məsuliyyətli olsa da, o, ailəni insan həyatının ən müqəddəs dəyəri hesab etmişdir. Onun fikrincə, cəmiyyətin sağlamlığı ilk növbədə ailənin sağlam mənəvi əsaslar üzərində qurulmasından başlayır. Təsadüfi deyil ki, ailə və nikah münasibətlərinə həsr etdiyi elmi araşdırmalarında da bu məsələlərə xüsusi həssaslıqla yanaşmışdır.
Ömür-gün yoldaşı Nüşabə Köçərli uzun illər ərzində onun həyat və fəaliyyət yolunda ən böyük mənəvi dayaq olmuşdur. Həyatın sevincini də, çətinliklərini də birlikdə bölüşən bu ailə qarşılıqlı hörmətin, etimadın və sədaqətin nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Ailə mühiti professorun məhsuldar yaradıcılığı üçün etibarlı mənəvi dayaq olmuş, onun yorulmaz elmi fəaliyyətinə güc və ilham vermişdir.
Qızı Nahidə Əliyeva və oğlu Rauf Əliyev də bu ziyalı ailəsinin davamçıları kimi atalarının zəngin mənəvi irsini yaşadan övladlar sırasında yer alırlar. Professor Rafiq Əliyev hər zaman hesab etmişdir ki, insanın ən böyük sərvəti təkcə yazdığı kitablar və qazandığı elmi nailiyyətlər deyil, həm də övladlarına aşıladığı mənəvi dəyərlər, cəmiyyətə bəxş etdiyi xeyirxah əməllər və arxasında qoyduğu sağlam irsdir.Onun ömür yolu göstərir ki, böyük alim olmaqla yanaşı, böyük insan olaraq qalmaq daha çətin, lakin daha şərəfli missiyadır. O, həyatının bütün mərhələlərində sadəliyi, təvazökarlığı, zəhmətsevərliyi və insanlara səmimi münasibəti ilə seçilmişdir. Məhz buna görə həmkarları, tələbələri və onu tanıyan insanlar professor Rafiq Əliyevi yalnız elmi nailiyyətlərinə görə deyil, yüksək mənəvi keyfiyyətlərinə görə də dərin hörmət və ehtiramla xatırlayırlar.
Bu gün professor Rafiq Yəhya oğlu Əliyevin adı Azərbaycan elminin, dinşünaslıq məktəbinin və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın inkişaf tarixində xüsusi ehtiramla çəkilir. Onun zəngin elmi irsi, beynəlxalq nüfuzu, sülhə, tolerantlığa və dinlərarası dialoqa verdiyi töhfələr gələcək nəsillər üçün dəyərli örnəkdir. Belə ziyalıların həyatı sübut edir ki, elm yalnız kitab səhifələrində yaşamır. Elm insanın düşüncəsində, davranışında, cəmiyyətə münasibətində və bəşəriyyətə xidmət edən ideyalarında yaşayır.Böyük elmi nailiyyətlərinə, yüksək dövlət vəzifələrində çalışmasına baxmayaraq, o, həmişə özünü ilk növbədə elm adamı hesab etmişdir. Onunla ünsiyyətdə olanlar qeyd edirlər ki, professor tələbələrlə də, gənc tədqiqatçılarla da, həmkarları ilə də eyni səmimiyyət və diqqətlə davranır, hər bir sualı səbirlə dinləyir və cavablandırırdı. Bu keyfiyyətlər ona yalnız alim kimi deyil, insan kimi də böyük hörmət qazandırmışdı.Onun yaradıcılığına nəzər saldıqda aydın görünür ki, müəllif üçün ən ali dəyər insandır. İnsanın vicdanı, mənəviyyatı, ailəsi, cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti və Vətənə bağlılığı onun əsərlərinin əsas mövzularındandır. O, dini fanatizmdən uzaq, elmə söykənən sağlam düşüncəni müdafiə edir, maarifçiliyin cəmiyyətin inkişafındakı rolunu xüsusi vurğulayırdı. Bu baxımdan onun əsərləri yalnız dinşünaslıq sahəsində deyil, həm də fəlsəfə, sosiologiya və kulturologiya istiqamətlərində qiymətli elmi mənbələr hesab olunur.Professor Rafiq Əliyevin ömür yolu bir həqiqəti bir daha təsdiqləyir: əsl alim olmaq üçün təkcə dərin bilik kifayət etmir. Bunun üçün yüksək mənəviyyat, prinsipiallıq, Vətənə sevgi, insanlara hörmət və həqiqətə sədaqət lazımdır. O, bütün fəaliyyəti boyunca bu prinsiplərə sadiq qalmış, elm ilə dövlətçilik, milli dəyərlərlə müasirlik, dini irslə dünyəvi inkişaf arasında sağlam tarazlığın mümkün olduğunu öz əməli işi ilə nümayiş etdirmişdir.Bu gün professor Rafiq Yəhya oğlu Əliyevin zəngin elmi irsi, çoxsaylı monoqrafiyaları, lüğətləri, elmi məqalələri və publisistik əsərləri Azərbaycan elminin qiymətli sərvətləri sırasında yer alır. Onun yetişdirdiyi tələbələr, elmi məktəbi və ideyaları gələcək nəsillər üçün də mühüm örnək olaraq yaşayacaq. Çünki zaman dəyişsə də, elmə sədaqət, həqiqətə bağlılıq və Vətənə xidmət kimi ali dəyərlər heç vaxt öz əhəmiyyətini itirmir. Məhz bu dəyərlər professor Rafiq Əliyevin ömür salnaməsini Azərbaycan ziyalılığının ən parlaq nümunələrindən birinə çevirmişdir.Zaman insan ömrünü illərlə ölçür, tarix isə şəxsiyyətləri onların cəmiyyətə bəxş etdiyi mənəvi sərvətlərlə qiymətləndirir. Elə insanlar vardır ki, ömürlərinin böyük hissəsini səssiz və təmkinli zəhmət içərisində keçirirlər. Onlar haqqında danışarkən ilk növbədə tutduqları vəzifələr deyil, yaratdıqları elmi məktəb, yetişdirdikləri insanlar, yazdıqları əsərlər və cəmiyyətə qazandırdıqları dəyərlər yada düşür. Professor Rafiq Yəhya oğlu Əliyevin həyat yolu da məhz belə bir mənəvi zənginliyin ifadəsidir. Onun taleyi göstərir ki, həqiqi ziyalılıq yalnız yüksək təhsil almaq və ya elmi adlar qazanmaq demək deyil. Əsl ziyalı hər şeydən əvvəl xalqının tarixini, mənəviyyatını və gələcəyini düşünən, biliyini şəxsi mənafeyinə deyil, cəmiyyətin inkişafına sərf edən insandır.
Onun çoxşaxəli fəaliyyəti bir neçə mühüm istiqaməti özündə birləşdirir. O, dinşünas alim kimi İslamın elmi əsaslarla öyrənilməsinə böyük töhfələr vermiş, şərqşünas kimi Azərbaycan elmini beynəlxalq akademik mühitdə layiqincə təmsil etmiş, filosof kimi insan, cəmiyyət və mənəviyyat məsələlərinə dair dərin mülahizələr irəli sürmüş, dövlət xadimi kimi isə müstəqil Azərbaycanın dini siyasətinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu xüsusiyyətlərin hər biri ayrıca bir ömür yoluna bərabərdir. Lakin onların hamısının bir şəxsiyyətdə birləşməsi professor Rafiq Əliyevin fəaliyyətinin miqyasını və əhəmiyyətini daha aydın göstərir.Onun zəngin elmi irsinə nəzər saldıqda bir mühüm cəhət diqqəti xüsusilə cəlb edir. Yazdığı əsərlərin hamısında əsas məqsəd yalnız elmi faktları təqdim etmək deyil, oxucunu düşündürmək, hadisələrin mahiyyətini anlamağa sövq etmək və sağlam düşüncə mədəniyyətini formalaşdırmaqdır. Bu baxımdan onun kitabları təkcə elmi mənbə deyil, həm də maarifçilik missiyasını yerinə yetirən qiymətli əsərlərdir. O, dini fanatizmdən uzaq, elmi əsaslara söykənən, milli maraqları və ümumbəşəri dəyərləri uzlaşdıran yanaşmanı müdafiə etmişdir. Məhz buna görə də onun əsərləri bu gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır.Professor Rafiq Əliyevin həyat fəlsəfəsinin mərkəzində insan dayanır. Onun fikrincə, elm insanı kamilləşdirməli, din insanı mənəvi saflığa aparmalı, dövlət isə insanın hüquq və azadlıqlarını qorumalıdır. Bu üç anlayışın harmoniyası sağlam cəmiyyətin əsasını təşkil edir. O, müxtəlif çıxışlarında və əsərlərində dəfələrlə vurğulamışdır ki, milli inkişaf yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, mənəvi dəyərlərin qorunması, elmə verilən qiymət və insanların dünyagörüşü ilə ölçülməlidir.Azərbaycanın müstəqillik dövründə dövlət-din münasibətlərinin hüquqi və institusional əsaslarının formalaşmasında iştirak etməsi onun fəaliyyətinin ən məsuliyyətli səhifələrindən biridir. Bu xidmətlər yalnız həmin dövr üçün deyil, sonrakı mərhələlərdə də öz əhəmiyyətini qorumuşdur. Çünki sağlam hüquqi əsaslar üzərində qurulan dövlət-din münasibətləri ölkədə ictimai sabitliyin, qarşılıqlı etimadın və tolerantlıq mühitinin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir.
Onun müəllifi olduğu monoqrafiyalar, dərsliklər, lüğətlər və publisistik əsərlər Azərbaycan elminin zəngin xəzinəsinə daxil olmuş qiymətli nümunələrdir. Xüsusilə, ərəb dili ilə bağlı fundamental lüğətlər, İslam mədəniyyətinə dair araşdırmalar və dövlət-din münasibətlərinə həsr olunmuş əsərlər gələcək tədqiqatçılar üçün mühüm elmi mənbə olaraq qalacaqdır. Bu əsərlərdə təkcə zəngin faktoloji material deyil, müəllifin illərlə qazandığı həyat təcrübəsi, müşahidələri və dərin analitik təfəkkürü də öz əksini tapmışdır.Professor Rafiq Əliyevin ömür yolu gənc alimlər üçün də böyük örnəkdir. O, göstərmişdir ki, elm təsadüfi uğurların deyil, ardıcıl zəhmətin, intizamın və mənəvi məsuliyyətin nəticəsidir. Onun həyatı sübut edir ki, biliyə aparan yol uzun və çətin olsa da, bu yolun sonunda əldə olunan mənəvi qazanc bütün çətinlikləri üstələyir. Məhz buna görə də onun fəaliyyəti gələcək nəsillərə elmə sədaqətin, Vətənə xidmətin və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığın ən gözəl nümunələrindən biri kimi örnək olacaqdır.Qloballaşan dünyada müxtəlif ideoloji təsirlərin artdığı, informasiya axınının sürətləndiyi bir dövrdə professor Rafiq Əliyevin irəli sürdüyü elmi və mənəvi prinsiplər daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. O, sübut etmişdir ki, dini bilik yalnız emosiyalar üzərində deyil, elmi araşdırmalar, tarixi təhlillər və sağlam məntiq əsasında öyrənilməlidir. Cəmiyyət yalnız maarifçilik yolu ilə inkişaf edə bilər və bu inkişafın əsasında elm, mədəniyyət və mənəviyyat dayanmalıdır.
Bu gün professor Rafiq Yəhya oğlu Əliyevin adı Azərbaycan dinşünaslıq elminin, şərqşünaslığının və fəlsəfi fikrinin görkəmli nümayəndələri sırasında dərin hörmətlə çəkilir. Onun uzun illər ərzində yaratdığı elmi irs, təşkil etdiyi elmi məktəb, beynəlxalq əlaqələri və dövlətçilik sahəsindəki xidmətləri Azərbaycan ziyalılıq ənənələrinin parlaq təzahürüdür. Hər bir yeni nəsil onun əsərlərini oxuduqca yalnız bir alimin düşüncələri ilə deyil, həm də zəngin həyat təcrübəsi, yüksək vətəndaş məsuliyyəti və milli təfəkkür məktəbi ilə tanış olur.
Həyat öz hökmünü verir, illər bir-birini əvəz edir, nəsillər dəyişir. Lakin həqiqi alimlərin yaratdığı mənəvi sərvət zamanın sınağından çıxaraq yaşayır. Onların adı kitabların səhifələrində, tələbələrinin xatirələrində, elmi araşdırmalarda və xalqın yaddaşında daim yaşayır. Professor Rafiq Yəhya oğlu Əliyevin ömür yolu da belə ömürlərdəndir. O, Azərbaycanın elm salnaməsində özünəməxsus iz qoymuş, biliyi ilə cəmiyyətə xidmət etmiş, mənəviyyatı ilə insanlara örnək olmuş, fəaliyyəti ilə dövlətçiliyimizin möhkəmlənməsinə töhfə vermiş görkəmli ziyalıdır.Belə şəxsiyyətlərin həyat yolu haqqında yazmaq yalnız bir alimin bioqrafiyasını qələmə almaq deyil. Bu, eyni zamanda Azərbaycan elminin inkişaf tarixini, milli-mənəvi dəyərlərimizin yaşadılmasını, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsini və ziyalılıq missiyasının mahiyyətini gələcək nəsillərə çatdırmaq deməkdir. Çünki elmə həsr olunan ömür heç vaxt tükənmir, o, yazılan kitabların hər sətrində, yetişən hər yeni alimdə, cəmiyyətə verilən hər faydalı ideyada yaşayır və gələcəyə işıq saçmağa davam edir.Professor Rafiq Yəhya oğlu Əliyevin zəngin və çoxşaxəli elmi irsi, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına yönəlmiş ardıcıl fəaliyyəti, dövlətçilik prinsiplərinə sadiq xidməti və Azərbaycan dinşünaslıq elminin inkişafına verdiyi misilsiz töhfələr onu müasir Azərbaycan ziyalılığının ən görkəmli nümayəndələrindən birinə çevirmişdir. Onun qələmə aldığı sanballı elmi əsərlər, yetişdirdiyi tədqiqatçılar və irəli sürdüyü dəyərli elmi ideyalar uzun illər bundan sonra da öz aktuallığını qoruyacaq, elm yolunu seçən gənc nəslin düşüncə dünyasının formalaşmasına mühüm təsir göstərəcəkdir.İnanırıq ki, professor Rafiq Əliyev bundan sonra da yorulmaz elmi axtarışlarını uğurla davam etdirəcək, Azərbaycan elminə yeni-yeni sanballı əsərlər bəxş edəcək, milli-mənəvi dəyərlərimizin təbliği və inkişafı naminə dəyərli təşəbbüsləri ilə cəmiyyətimizə xidmət göstərəcəkdir.Ona möhkəm cansağlığı, uzun və mənalı ömür, tükənməz yaradıcılıq enerjisi, ailə səadəti, gələcək elmi və ictimai fəaliyyətində daha böyük uğurlar, bol nailiyyətlər və yeni zirvələr arzulayırıq. Arzu edirik ki, onun zəngin elmi irsi və ömür yolu gələcək nəsillərin, xüsusilə də gənc alimlərin, tədqiqatçıların və ziyalıların elmə, həqiqətə və Vətənə xidmət yolunu işıqlandıran sönməz bir mayaka çevrilsin. Qoy onun adı və fəaliyyəti Azərbaycan elminin parlaq salnaməsində daim ehtiramla yaşasın, yaratdığı mənəvi irs isə gələcək nəsillərə elm, müdriklik, vətənpərvərlik və insanlıq nümunəsi olaraq yol göstərsin.