Elmi məktəb yaradan, mühəndislik düşüncəsini fəlsəfi baxışlarla zənginləşdirən böyük ziyalı Akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədov

Tarixə nəzər saldıqda aydın görünür ki, bəşəriyyətin inkişafını sürətləndirən ən böyük qüvvə nə təkcə hərbi güc, nə sərvət, nə də siyasi hakimiyyət olmuşdur. Əsl tərəqqinin əsas mənbəyi həmişə elm, düşüncə və yaradıcı zəka olmuşdur. Cəmiyyətlər məhz alimlərin, müəllimlərin, mühəndislərin və mütəfəkkirlərin zəhməti sayəsində qaranlıqdan işığa, sadəlikdən mürəkkəbliyə, ehtiyacdan rifaha doğru irəliləmişdir.
Elm insanın ətraf aləmi dərk etmək cəhdidir. O, təbiətin qanunlarını öyrənməklə kifayətlənmir, həm də insanın özünü tanımasına, cəmiyyətin inkişafına və gələcəyin qurulmasına xidmət edir. Hər yeni kəşf, hər yeni nəzəriyyə, hər yeni texnologiya insan zəkasının sərhədsiz imkanlarının təzahürüdür.Mühəndislik isə bu elmi düşüncənin həyatdakı praktik ifadəsidir. Əgər alim təbiətin sirlərini açırsa, mühəndis həmin bilikləri insanların rifahı naminə tətbiq edir. Buna görə də mühəndislik yalnız texniki peşə deyil, həm də yaradıcılıq, məsuliyyət və gələcəyi qurmaq sənətidir.
Azərbaycan xalqı tarix boyu elmə xüsusi dəyər vermiş, dünya elminə dəyərli alimlər bəxş etmişdir. Riyaziyyat, fizika, kimya, geologiya, neft mühəndisliyi, tibb və digər sahələrdə yetişən görkəmli şəxsiyyətlər ölkəmizin intellektual simasını formalaşdırmışlar.
Bu görkəmli alimlər sırasında mühəndislik elmini yeni mərhələyə yüksəldən, tribologiya sahəsində fundamental tədqiqatları ilə tanınan, texnika elmləri doktoru, professor, akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədov xüsusi yer tutur.
Onun adı yalnız bir alim kimi deyil, həm də elmi məktəb yaradan, mühəndislik düşüncəsini fəlsəfi baxışlarla zənginləşdirən böyük ziyalı kimi Azərbaycan elm tarixinə həkk olunmuşdur.
Hər böyük şəxsiyyət müəyyən tarixi dövrün yetirməsi olsa da, o, zamanın sərhədlərini aşaraq gələcək nəsillərin də müəlliminə çevrilir. Əhəd Canəhmədov da məhz belə alimlərdəndir.
XX əsrin ikinci yarısı Azərbaycan üçün sənayeləşmənin, xüsusilə neft sənayesinin sürətli inkişaf dövrü idi. Bakı artıq uzun illərdir ki, dünya neft sənayesinin aparıcı mərkəzlərindən biri kimi tanınırdı. Yeni yataqların işlənməsi, mürəkkəb qazma avadanlıqlarının yaradılması, müasir texnologiyaların tətbiqi yüksək ixtisaslı mühəndislərə olan ehtiyacı daha da artırırdı.
Belə bir dövrdə elmə gələn gənclərin qarşısında böyük məsuliyyət dayanırdı. Onlar təkcə mövcud bilikləri mənimsəməməli, həm də yeni elmi istiqamətlər yaratmalı idilər. Əhəd Canəhmədov məhz bu nəslin ən parlaq nümayəndələrindən biri oldu.
1946-cı il oktyabrın 23-də Bakı şəhərində dünyaya gələn Əhəd Canəhmədov müharibədən sonrakı dövrün çətinlikləri içərisində böyüyən nəslin nümayəndəsi idi.
Müharibənin ağır nəticələri hələ də insanların həyatında hiss olunurdu. Lakin xalqın elmə və təhsilə olan inamı sarsılmamışdı. Valideynlər yaxşı bilirdilər ki, gələcəyin ən böyük sərvəti bilikdir.
Əhəd Canəhmədovun uşaqlıq illərində kitab oxumağa olan marağı, təbiətdə baş verən hadisələri müşahidə etməsi, mexanizmlərin işləmə prinsipini anlamağa çalışması onun gələcək alim taleyinin ilk işartıları idi.
O, adi hadisələrə belə fərqli baxırdı. Hər mexanizmin necə işlədiyini öyrənmək istəyir, gördüyü hər texniki yenilik onda yeni suallar doğururdu. Məhz bu sonsuz maraq gələcək elmi yaradıcılığının təməlini qoydu.
Orta məktəbi uğurla başa vurduqdan sonra Əhəd Canəhmədov Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil oldu.
Bu ali məktəb həmin dövrdə təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Sovet İttifaqının ən nüfuzlu mühəndislik təhsil ocaqlarından biri hesab edilirdi. Burada dünyanın müxtəlif ölkələrindən gələn tələbələr təhsil alır, tanınmış professorlar dərs deyirdilər.
Gənc Əhəd universitet auditoriyalarında yalnız dərsləri dinləməklə kifayətlənmirdi. O, laboratoriyalarda saatlarla işləyir, elmi məqalələri öyrənir, müəllimləri ilə müzakirələr aparırdı. Hələ tələbə ikən onda tədqiqatçı təfəkkürü formalaşmağa başlamışdı.
Onun üçün mühəndis olmaq yalnız diplom almaq demək deyildi. O, elmin sirrlərinə nüfuz etməyi, təbiətin qanunlarını anlamağı və onları insan həyatının yaxşılaşdırılmasına yönəltməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu.
Universitet illərində qazandığı dərin nəzəri biliklər, praktiki bacarıqlar və zəngin elmi mühit onun gələcək fəaliyyətinin möhkəm təməlini yaratdı.
Məhz həmin illərdə o, sürtünmə, yeyilmə və mexaniki sistemlərin etibarlılığı ilə bağlı problemlərə xüsusi maraq göstərməyə başladı. Sonralar bu maraq onu tribologiya elminin aparıcı tədqiqatçılarından birinə çevirdi.
Elm yolunu seçmək təsadüf deyildi. Bu, onun xarakterindən, düşüncə tərzindən və Vətənə faydalı olmaq istəyindən irəli gələn şüurlu seçim idi.
Böyük alimlərin həyatında elə bir məqam gəlir ki, elm peşədən çıxaraq həyatın mənasına çevrilir. Əhəd Canəhmədov üçün də belə oldu.
O, başa düşürdü ki, elmi uğur yalnız şəxsi nailiyyət deyil. Hər yeni tədqiqat ölkənin sənaye potensialına, iqtisadi inkişafına, mühəndislik məktəbinin güclənməsinə və gənc nəslin yetişməsinə xidmət etməlidir.
Bu düşüncə sonralar onun bütün fəaliyyətinin əsas fəlsəfəsinə çevrildi. O, elmi biliklə vətənpərvərliyi, mühəndisliklə mənəviyyatı, texniki tərəqqi ilə insan amilini bir-birindən ayırmırdı.
Beləliklə, gənc mühəndisin həyatında yeni mərhələ başlanırdı. Qarşıda onu uzun illər davam edəcək elmi axtarışlar, fundamental tədqiqatlar, beynəlxalq uğurlar və Azərbaycan mühəndislik elminə silinməz töhfələr gözləyirdi.”Elm yalnız mövcud bilikləri öyrənmək deyil, həm də bəşəriyyətin hələ cavab tapa bilmədiyi suallara yeni cavablar axtarmaqdır.” Bu fikir böyük alimlərin həyat fəlsəfəsini ən dolğun şəkildə ifadə edir. Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədovun ömür yolu da məhz bu prinsiplə yoğrulmuşdur. O, heç vaxt hazır biliklərlə kifayətlənməmiş, elmi həqiqətin dərin qatlarına enərək yeni ideyalar irəli sürmüşdür.
Azərbaycanın zəngin neft sənayesi və maşınqayırma ənənələri yeni texnologiyaların işlənib hazırlanmasını zəruri edirdi. XX əsrin ikinci yarısında sənaye müəssisələrində istifadə olunan mexanizmlərin etibarlılığı, onların uzunömürlülüyü və təhlükəsiz istismarı mühəndislərin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri idi. Məhz belə bir dövrdə Əhəd Canəhmədov öz elmi fəaliyyətini tribologiya sahəsinə həsr etdi.
Tribologiya sürtünmə, yeyilmə və yağlama proseslərini öyrənən mühüm elm sahəsidir. İlk baxışdan bu anlayış dar texniki istiqamət kimi görünə bilər. Lakin əslində, gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsidir.
Avtomobil mühərrikinin işləməsi, qatarların relslər üzərində hərəkəti, təyyarələrin təhlükəsiz uçuşu, neft buruqlarının fəaliyyəti, hətta tibbi cihazların etibarlılığı belə tribologiyanın qanunları ilə sıx bağlıdır. Bu sahədə aparılan hər bir elmi yenilik enerji itkilərinin azalmasına, istehsalın səmərəliliyinin yüksəlməsinə və texnoloji təhlükəsizliyin təmin olunmasına xidmət edir.
Əhəd Canəhmədov bu sahəni yalnız nəzəri baxımdan öyrənməmiş, onun sənaye üçün praktik əhəmiyyətini də əsaslandırmışdır. O, göstərirdi ki, görünməyən sürtünmə proseslərini düzgün idarə etmədən böyük texniki sistemlərin etibarlı fəaliyyətini təmin etmək mümkün deyil.
Gənc tədqiqatçı kimi fəaliyyətə başlayan Əhəd Canəhmədov laboratoriya şəraitində və istehsalat müəssisələrində uzunmüddətli müşahidələr aparırdı. O, müxtəlif mexanizmlərdə materialların davranışını, sürtünmə nəticəsində yaranan dəyişiklikləri və yeyilmə proseslərinin səbəblərini araşdırırdı.
Bu tədqiqatlar nəticəsində əldə olunan elmi nəticələr yalnız nəzəri əhəmiyyət daşımırdı. Onlar sənaye müəssisələrində tətbiq olunur, avadanlıqların istismar müddətinin uzadılmasına, texniki nasazlıqların azalmasına və iqtisadi səmərəliliyin yüksəlməsinə kömək edirdi.
Əhəd Canəhmədov üçün hər bir elmi araşdırmanın əsas məqsədi insan əməyini yüngülləşdirmək, istehsalatın təhlükəsizliyini artırmaq və milli iqtisadiyyata fayda vermək idi.
Azərbaycan dünyanın qədim neft ölkələrindən biridir. Neft sənayesinin inkişafı yalnız geoloqların və qazma mütəxəssislərinin deyil, həm də mühəndis alimlərin zəhməti hesabına mümkün olmuşdur.
Əhəd Canəhmədovun araşdırmaları qazma avadanlıqlarının etibarlılığının artırılması, onların daha uzun müddət işləməsi və mürəkkəb geoloji şəraitdə səmərəli fəaliyyət göstərməsi istiqamətində mühüm nəticələr verdi.
O, hesab edirdi ki, hər bir detalın möhkəmliyi, hər bir mexanizmin düzgün işləməsi bütöv bir sənaye sisteminin taleyinə təsir göstərə bilər. Buna görə də mühəndis heç vaxt xırda görünən məsələləri kiçik hesab etməməlidir.
Böyük alimləri fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onların öz elmi məktəblərini yaratmasıdır. Əhəd Canəhmədov da yalnız fərdi tədqiqatçı kimi fəaliyyət göstərməmişdir. O, ətrafına gənc alimləri toplayaraq onları müstəqil elmi düşünməyə təşviq etmişdir.
Onun rəhbərliyi altında aparılan tədqiqatlar müxtəlif istiqamətləri əhatə edir, müasir mühəndislik problemlərinin həllinə yönəlirdi. Tələbələri və doktorantları yalnız mövcud bilikləri mənimsəmir, eyni zamanda yeni ideyalar irəli sürməyi öyrənirdilər.
Beləliklə, zaman keçdikcə Əhəd Canəhmədovun adı təkcə nüfuzlu alim kimi deyil, həm də güclü elmi məktəbin banisi kimi tanınmağa başladı.
Əhəd Canəhmədovun uğurlarının əsasında yüksək intizam, zəhmətsevərlik və dəqiqlik dayanırdı. O, elmdə təsadüfə yer olmadığını, hər nəticənin uzun araşdırmaların məhsulu olduğunu söyləyirdi.
Onun üçün alim olmaq yalnız məqalə yazmaq və ya elmi dərəcə almaq demək deyildi. Əsl alim daim öyrənən, öz üzərində işləyən, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hiss edən insandır.
Bu xüsusiyyətlər onu həm həmkarları, həm də tələbələri arasında böyük nüfuz sahibi etmişdir.
Əhəd Canəhmədov hesab edirdi ki, texnologiya yalnız insan həyatını yaxşılaşdırdığı zaman öz həqiqi dəyərini qazanır. Buna görə də o, mühəndislik elmini humanizm prinsipləri ilə əlaqələndirirdi.
Onun fikrincə, texniki tərəqqinin əsas məqsədi insanın təhlükəsizliyini təmin etmək, əməyini yüngülləşdirmək və həyat keyfiyyətini yüksəltməkdir. Bu baxış alimin bütün elmi fəaliyyətinin mənəvi dayağı olmuşdur.
Əhəd Canəhmədovun elmi əsərləri və araşdırmaları təkcə Azərbaycanda deyil, xarici ölkələrin elmi dairələrində də maraqla qarşılanmışdır. O, beynəlxalq elmi konfranslarda çıxış etmiş, müxtəlif akademiyalar və elmi təşkilatlarla əməkdaşlıq etmişdir.
Bu fəaliyyət Azərbaycan mühəndislik məktəbinin beynəlxalq nüfuzunun artmasına, ölkəmizin elmi potensialının dünyada daha yaxından tanınmasına xidmət etmişdir.”Kitab alim ömrünün zamana qalib gələn davamıdır.” Bu fikir hər bir böyük alimin elmi fəaliyyətinə verilən ən dəqiq qiymətlərdən biridir. İnsan ömrü məhdud olsa da, onun yaratdığı elmi irs, yazdığı kitablar və formalaşdırdığı ideyalar nəsillər boyu yaşayır. Məhz buna görə də görkəmli alimlərin ən böyük sərvəti onların maddi qazancı deyil, elm xəzinəsinə bəxş etdikləri əsərlərdir.
Akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədov da ömrünü yalnız tədqiqat laboratoriyalarında keçirməmiş, əldə etdiyi elmi nəticələri sistemləşdirərək dərsliklərdə, monoqrafiyalarda və elmi-fəlsəfi əsərlərdə gələcək nəsillərə miras qoymuşdur. Onun müəllifi olduğu kitablar bu gün də mühəndislər, magistrantlar, doktorantlar və tədqiqatçılar üçün qiymətli elmi mənbələr hesab edilir.
Əsl alim üçün kitab sadəcə yazılmış mətn deyil. O, illərlə aparılan müşahidələrin, minlərlə saatlıq araşdırmaların, saysız-hesabsız təcrübələrin və dərin elmi təhlillərin nəticəsidir.
Əhəd Canəhmədovun qələmə aldığı əsərlər də məhz belə zəngin elmi təcrübənin məhsuludur. O, hər bir mövzuya böyük məsuliyyətlə yanaşmış, mürəkkəb texniki anlayışları sadə və anlaşıqlı dillə izah etməyə çalışmışdır. Bu xüsusiyyət onun kitablarını yalnız alimlər üçün deyil, mühəndislik ixtisasına yeni başlayan gənclər üçün də faydalı etmişdir.
Əhəd Canəhmədovun mühüm əsərlərindən biri “Qazıma maşın və avadanlıqları” dərsliyidir.
Bu əsər uzun illər ali məktəblərdə tədris vəsaiti kimi istifadə edilmiş, neft-qaz sənayesində çalışan mühəndislərin peşə hazırlığında mühüm rol oynamışdır.
Kitabda qazma texnologiyalarının nəzəri əsasları, avadanlıqların quruluşu, istismar qaydaları və texniki təhlükəsizlik məsələləri geniş şəkildə izah edilir. Müəllif mürəkkəb mühəndislik problemlərini elmi əsaslarla təhlil etməklə yanaşı, onların praktik həlli yollarını da göstərir.
Bu dərslik Azərbaycan mühəndislik təhsilinin inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur.
Əhəd Canəhmədovun tribologiyaya həsr etdiyi əsərlər onun elmi yaradıcılığının zirvələrindən biridir.
Bu kitablarda sürtünmə, yeyilmə və yağlama proseslərinin fiziki mahiyyəti, materialların davranışı, mexaniki sistemlərin etibarlılığı və yeni texnoloji yanaşmalar geniş şəkildə araşdırılır.
Müəllif göstərir ki, kiçik görünən sürtünmə hadisəsi bəzən milyonlarla manatlıq avadanlığın taleyini həll edə bilər. Bu baxımdan tribologiya yalnız nəzəri elm deyil, həm də sənayenin təhlükəsizliyini və iqtisadi səmərəliliyini təmin edən strateji sahədir.
Əhəd Canəhmədovun yaradıcılığında xüsusi yer tutan əsərlərdən biri də “Mühəndislik fəlsəfəsi” kitabıdır.
Bu əsərdə müəllif mühəndis peşəsinə tamamilə yeni baxış ortaya qoyur. O qeyd edir ki, mühəndis yalnız maşın yaradan mütəxəssis deyil. O, cəmiyyətin gələcəyini layihələndirən yaradıcı şəxsiyyətdir.
Mühəndisin hər qərarı insanların təhlükəsizliyinə, iqtisadi inkişafına və ətraf mühitə təsir edir. Buna görə də peşəkarlıq yüksək mənəvi məsuliyyətlə tamamlanmalıdır.
Bu ideya müasir dövrdə daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Süni intellekt, robot texnikası və rəqəmsal texnologiyalar dövründə texniki qərarların etik tərəfləri getdikcə daha çox ön plana çıxır.
Əhəd Canəhmədov yalnız texniki problemlərlə maraqlanmamışdır. Onu düşündürən əsas məsələlərdən biri də həqiqətin mahiyyəti, insanın kainatdakı yeri və elmin mənəvi missiyası idi.
“Həqiqətin fəlsəfəsi” əsərində müəllif göstərir ki, elm yalnız faktların toplusu deyil. Elm vicdan, dürüstlük və obyektivlik tələb edən müqəddəs fəaliyyət sahəsidir.
Saxta nəticələr üzərində qurulan elm heç vaxt bəşəriyyətə xidmət edə bilməz. Əsl alim həqiqəti hər şeydən üstün tutmalıdır.
Bu fikir alimin bütün yaradıcılığının əsas ideya xəttini təşkil edir.
Əhəd Canəhmədovun son dövrlərdə qələmə aldığı “Kainat haqqında düşüncələr” əsəri onun elmi-fəlsəfi baxışlarının daha da genişləndiyini göstərir.
Bu kitabda müəllif kainatın quruluşu, zaman anlayışı, insan zəkasının imkanları və elmin gələcəyi haqqında maraqlı mülahizələr irəli sürür.
Əsər göstərir ki, böyük alim heç vaxt yalnız öz ixtisası çərçivəsində düşünmür. O, bütöv kainatı anlamağa çalışır və insanın bu sonsuz aləmdəki yerini müəyyənləşdirməyə səy göstərir.
Tarix göstərir ki, böyük alimlərin yaratdığı məktəblər və yazdığı kitablar onların adını əsrlər boyu yaşadır.
Əhəd Canəhmədovun müəllifi olduğu əsərlər də Azərbaycan mühəndislik elminin qiymətli sərvətlərindəndir. Bu kitablar təkcə bugünkü mühəndislərə deyil, gələcək nəsillərə də yol göstərəcək elmi mənbələrdir.
Onun əsərləri sübut edir ki, elmi bilik daim inkişaf edir, lakin onun təməl prinsipləri – dürüstlük, zəhmət, məntiq və məsuliyyət dəyişməz qalır.
Əhəd Canəhmədovun yaradıcılığına diqqətlə nəzər saldıqda aydın olur ki, onun bütün fəaliyyəti Vətənə xidmət ideyası üzərində qurulmuşdur.
O, hesab edirdi ki, hər bir alim öz biliyini ilk növbədə xalqının inkişafına sərf etməlidir. Milli elmin güclənməsi dövlətin qüdrətinin əsas şərtlərindən biridir.
Bu baxımdan onun əsərləri yalnız texniki bilik mənbəyi deyil, həm də vətəndaş məsuliyyəti, vətənpərvərlik və elmə sədaqət məktəbidir.”Əsl müəllim yalnız dərs demir, düşünməyi öyrədir.” Bu fikir ömrünü elmə və təhsilə həsr etmiş görkəmli şəxsiyyətlərin fəaliyyətini ən dəqiq ifadə edən müdrik kəlamlardan biridir. Çünki həqiqi alim yalnız elmi kəşfləri ilə deyil, həm də yetişdirdiyi insanlar vasitəsilə yaşayır. Bu baxımdan akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədov Azərbaycan ali təhsilinin və mühəndislik elminin inkişafında silinməz iz qoymuş alim-pedaqoqlardan biridir.
Onun müəllimlik fəaliyyəti auditoriya divarları ilə məhdudlaşmırdı. O, hər bir tələbənin şəxsiyyət kimi formalaşmasına, analitik düşüncə tərzinin inkişafına, elmə sevgi ilə yanaşmasına xüsusi diqqət yetirirdi. O, gənclərə hazır cavablar verməkdən daha çox, onları sual verməyə, araşdırmağa və müstəqil nəticə çıxarmağa sövq edirdi.Uzun illər Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında, daha sonra isə Azərbaycan Milli Aviasiya Akademiyasında professor və kafedra müdiri kimi çalışan Əhəd Canəhmədov minlərlə tələbəyə mühəndisliyin yalnız nəzəri əsaslarını deyil, həm də peşə məsuliyyətini öyrətmişdir.
Onun mühazirələri quru texniki izahlarla məhdudlaşmırdı. Hər mövzu həyat nümunələri, istehsalat təcrübəsi və elmi təhlillərlə zənginləşdirilir, tələbələrdə yaradıcı düşüncə formalaşdırılırdı.
O, tez-tez vurğulayırdı ki, mühəndis səhv etmək hüququ olmayan peşə sahibidir. Çünki mühəndisin layihələndirdiyi körpü, bina, təyyarə və ya sənaye qurğusu minlərlə insanın həyatı ilə bağlı ola bilər. Bu səbəbdən də hər hesablamanın arxasında yüksək məsuliyyət dayanmalıdır.
Əhəd Canəhmədov yalnız mühazirə oxuyan professor deyildi. O, eyni zamanda gənc tədqiqatçıların elmi rəhbəri, yolgöstərəni və məsləhətçisi idi.
Onun rəhbərliyi altında çoxsaylı magistr və doktorant elmi araşdırmalar aparmış, dissertasiyalar müdafiə etmiş və sonradan Azərbaycanın müxtəlif ali məktəblərində, elmi-tədqiqat institutlarında və sənaye müəssisələrində uğurla fəaliyyət göstərmişlər.
Əsl elmi rəhbər tələbəsini özünün kölgəsində saxlamır. Əksinə, onun müstəqil alim kimi yetişməsinə şərait yaradır. Əhəd Canəhmədov da məhz bu prinsiplə çalışmış, tələbələrinin elmi müstəqilliyini təşviq etmişdir.
Elm tarixində yalnız böyük alimlər deyil, onların yaratdığı elmi məktəblər də yaşayır. Elmi məktəb – müəyyən ideyaların, metodların və tədqiqat ənənələrinin nəsildən-nəslə ötürülməsidir.
Əhəd Canəhmədovun formalaşdırdığı mühəndislik məktəbi tribologiya, maşın mexanikası və texniki sistemlərin etibarlılığı istiqamətində Azərbaycan elminin mühüm dayaqlarından birinə çevrilmişdir.
Bu məktəbin əsas xüsusiyyəti fundamental nəzəri biliklərin istehsalat təcrübəsi ilə vəhdətdə öyrənilməsi idi. O hesab edirdi ki, laboratoriyada əldə olunan nəticə istehsalatda öz təsdiqini tapmayınca elmi araşdırma tam hesab edilə bilməz.
Əhəd Canəhmədovun pedaqoji fəaliyyətində diqqəti cəlb edən mühüm cəhətlərdən biri də texniki biliklə mənəvi dəyərlərin vəhdətinə verdiyi önəm idi.
O, tələbələrinə deyirdi ki, mühəndis yalnız texniki biliklərə malik olmaqla kifayətlənməməlidir. O, dürüst, məsuliyyətli, vətənpərvər və yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə sahib olmalıdır.
Bu yanaşma onun “Mühəndislik fəlsəfəsi” əsərində də öz əksini tapmışdır. Burada müəllif göstərir ki, elmin və texnologiyanın əsas məqsədi insan həyatını yaxşılaşdırmaqdır. Əgər texnologiya insan rifahına xidmət etmirsə, onun inkişafı öz mənasını itirir.
Əhəd Canəhmədovun elmi və təşkilati fəaliyyətinin mühüm mərhələlərindən biri də Azərbaycan Mühəndislik Akademiyası ilə bağlıdır.
Akademiyanın vitse-prezidenti və baş elmi katibi kimi o, mühəndislik elminin inkişafına yönəlmiş çoxsaylı layihələrin həyata keçirilməsində iştirak etmişdir. Elmi konfransların təşkili, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi, gənc alimlərin dəstəklənməsi və mühəndislik sahəsində elmi mühitin gücləndirilməsi onun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən olmuşdur.
Bu fəaliyyət nəticəsində Azərbaycan mühəndislik məktəbi beynəlxalq elmi mühitdə daha geniş tanınmağa başlamışdır.
Müasir dövrdə elm sərhəd tanımır. Elmi nailiyyətlər beynəlxalq əməkdaşlıq nəticəsində daha da zənginləşir.
Əhəd Canəhmədov müxtəlif beynəlxalq elmi konfranslarda, simpoziumlarda və akademik toplantılarda Azərbaycan elmini layiqincə təmsil etmişdir. Onun xarici alimlərlə əməkdaşlığı, beynəlxalq elmi təşkilatlarda fəaliyyəti ölkəmizin mühəndislik məktəbinin nüfuzunun artmasına töhfə vermişdir.
Bu əlaqələr sayəsində Azərbaycan alimlərinin tədqiqatları beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən daha yaxından tanınmış, yeni birgə layihələrin əsasları qoyulmuşdur.Tarix sübut edir ki, böyük şəxsiyyətlərin təsiri onların sağlığından sonra da davam edir. Bu təsir onların yazdıqları kitablarda, yetişdirdikləri tələbələrdə və formalaşdırdıqları elmi ənənələrdə yaşayır.
Əhəd Canəhmədovun elmi məktəbi bu gün də müxtəlif ali təhsil müəssisələrində və elmi-tədqiqat mərkəzlərində öz davamını tapır. Onun tələbələri və davamçıları yeni tədqiqatlar apararaq müəllimlərinin qoyduğu elmi yolu uğurla davam etdirirlər.
Əhəd Canəhmədovun həyat yolu bir daha göstərir ki, alim olmaq yalnız yüksək biliyə malik olmaq demək deyil. Bu, eyni zamanda ömür boyu öyrənmək, öyrətmək, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaq və elmi həqiqətə sadiq qalmaqdır.
Onun fəaliyyəti Azərbaycan gəncliyi üçün örnəkdir. Çünki o, öz zəhməti ilə sübut etmişdir ki, əzmkarlıq, bilik sevgisi və Vətənə bağlılıq insanı böyük zirvələrə yüksəldə bilər.O, hesab edirdi ki, alim yalnız şəxsi uğur qazanmaq üçün deyil, ilk növbədə xalqına və dövlətinə xidmət etmək üçün çalışmalıdır.Bu fikir Azərbaycan elmi ənənələrinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Hər bir fundamental tədqiqat ölkənin iqtisadi inkişafına, sənayesinin güclənməsinə və milli təhlükəsizliyinin təmin olunmasına xidmət etməlidir.
Hər bir xalqın tarixi göstərir ki, elmsiz tərəqqi mümkün deyil. Təbii sərvətlər tükənə bilər, iqtisadi imkanlar dəyişə bilər, lakin bilik və elmi irs daim yeni dəyərlər yaradır.
Azərbaycan xalqı əsrlər boyu elmə böyük hörmət bəsləmiş, Nəsirəddin Tusidən başlayaraq müasir dövrün alimlərinə qədər zəngin elmi ənənə formalaşdırmışdır. Bu ənənə müstəqillik dövründə yeni məzmun qazanmış, milli dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir.
Belə bir mühitdə mühəndislik elmi xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki sənaye, energetika, nəqliyyat, tikinti, aviasiya və yüksək texnologiyalar məhz mühəndislərin bilik və bacarığı üzərində inkişaf edir.
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində Ümummilli Lider Heydər Əliyevin elm və təhsilin inkişafına verdiyi önəm xüsusi yer tutur.
Onun rəhbərliyi dövründə ali təhsil müəssisələrinin inkişafına, milli elmi kadrların hazırlanmasına, Azərbaycan alimlərinin beynəlxalq elmi mühitə inteqrasiyasına böyük diqqət göstərilmişdir. Heydər Əliyev dəfələrlə vurğulayırdı ki, müstəqil Azərbaycanın gələcəyi yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin və alimlərin yetişdirilməsindən asılıdır.
Məhz belə bir yanaşma Azərbaycan elminin inkişafı üçün möhkəm zəmin yaratmışdır. Bu mühitdə fəaliyyət göstərən alimlər, o cümlədən Əhəd Canəhmədov, öz elmi araşdırmalarını davam etdirərək mühəndislik elminə dəyərli töhfələr vermişlər.
Əhəd Canəhmədovun fəaliyyəti də göstərirdi ki, dövlətin elmə verdiyi dəyər alimlərin daha məhsuldar işləməsi və elmi məktəblərin formalaşması üçün mühüm amildir.
Müasir dövrdə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan innovasiya, rəqəmsallaşma və yüksək texnologiyalar istiqamətində inkişaf strategiyasını davam etdirir.
Elm və təhsilin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi, universitetlərin inkişafı, gənc alimlərin dəstəklənməsi və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi bu siyasətin mühüm istiqamətlərindəndir.
Mühəndislik sahəsində aparılan islahatlar, müasir laboratoriyaların yaradılması, sənaye ilə elmin əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi ölkədə texniki elmlərin inkişafına yeni imkanlar açmışdır.
Bu mühitdə Əhəd Canəhmədov kimi alimlərin illərlə yaratdığı elmi irs xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Onların əsərləri və elmi məktəbləri yeni nəsil mühəndislərin hazırlanmasına xidmət edir.
Texnologiyalar sürətlə dəyişir. Süni intellekt, robot texnikası, avtomatlaşdırılmış istehsal sistemləri, kosmik tədqiqatlar və rəqəmsal sənaye müasir dövrün əsas inkişaf istiqamətləridir.
Lakin bütün bu yeniliklərin əsasını klassik mühəndislik elmi təşkil edir.
Tribologiya, materialşünaslıq, mexanika və maşınqayırma sahəsində formalaşdırılmış fundamental biliklər olmadan müasir texnologiyaların inkişafı mümkün deyil.
Məhz buna görə Əhəd Canəhmədovun əsərləri bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Onun elmi irsi yeni texnologiyalar dövründə də mühəndislər üçün etibarlı nəzəri baza rolunu oynayır.
Əhəd Canəhmədovun yaradıcılığında diqqəti cəlb edən mühüm cəhətlərdən biri də elmlə vətənpərvərliyin vəhdətidir.
O, hesab edirdi ki, alim yalnız şəxsi uğur qazanmaq üçün deyil, ilk növbədə xalqına və dövlətinə xidmət etmək üçün çalışmalıdır.
Bu fikir Azərbaycan elmi ənənələrinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Hər bir fundamental tədqiqat ölkənin iqtisadi inkişafına, sənayesinin güclənməsinə və milli təhlükəsizliyinin təmin olunmasına xidmət etməlidir.
Bugünkü Azərbaycan gəncliyi müasir texnologiyalar dövründə yaşayır. Lakin texnologiyanın sürətli inkişafı insanı zəhmətdən, məsuliyyətdən və davamlı öyrənməkdən azad etmir.
Əhəd Canəhmədovun ömür yolu gənclərə öyrədir ki, böyük uğurlar yalnız uzun illərin zəhməti, intizamı və elmə sədaqəti nəticəsində əldə olunur.
Onun həyatı göstərir ki, həqiqi alim heç vaxt öyrənməkdən və araşdırmaqdan yorulmur.Həqiqi alimlər yalnız yaşadıqları ölkənin deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin intellektual sərvətinə çevrilirlər. Onların elmi araşdırmaları sərhəd tanımır, yaratdıqları ideyalar müxtəlif ölkələrdə yaşayan tədqiqatçıları bir araya gətirir. Akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədov da öz fundamental araşdırmaları, elmi əsərləri və mühəndislik sahəsində qazandığı nüfuzla Azərbaycan elmini beynəlxalq elmi məkanla əlaqələndirən görkəmli alimlərdən biridir.
Onun uzun illər davam edən elmi fəaliyyəti göstərir ki, elm yalnız bilik toplamaq deyil, həm də bilikləri dünya elmi ictimaiyyəti ilə bölüşmək, yeni elmi istiqamətlərin formalaşmasına töhfə vermək missiyasıdır.
Əhəd Canəhmədovun elmi fəaliyyəti zaman keçdikcə yalnız Azərbaycanın elmi dairələrində deyil, xarici ölkələrdə də maraq doğurmuşdur. Tribologiya və tribotexnika sahəsində apardığı tədqiqatlar onun müxtəlif beynəlxalq elmi qurumlarla əməkdaşlığına zəmin yaratmışdır.
O, 1995-ci ildə Beynəlxalq Mühəndislik Akademiyasının müxbir üzvü, 1997-ci ildə isə həqiqi üzvü (akademiki) seçilmişdir. Sonrakı illərdə Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyası, Ukrayna Mühəndislik Akademiyası, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyası, Rusiya Mühəndislik Akademiyası, Qırğızıstan Respublikası Mühəndislik Akademiyası və Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyası kimi elmi qurumların üzvü seçilməsi onun beynəlxalq elmi nüfuzunun göstəricisidir.
Bu üzvlüklər yalnız fəxri ad deyil, uzun illər aparılmış fundamental elmi fəaliyyətin beynəlxalq səviyyədə qiymətləndirilməsinin nəticəsidir.Bəzən bir alimin qazandığı mükafat təkcə onun şəxsi uğuru olmur. O mükafat bütöv bir xalqın elmi düşüncəsinə, milli intellektual potensialına və beynəlxalq elmi nüfuzuna verilən yüksək qiymətə çevrilir. 2026-cı ilin iyun ayında Türk dünyasının elm və təhsil həyatında baş verən mühüm hadisə də məhz belə əlamətdar hadisələrdən biri kimi tarixə yazıldı.
Türkiyə Respublikasının Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyası tərəfindən Azərbaycanın görkəmli alimi, texnika elmləri doktoru, professor, akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədova “Türk Dünyasının Fahri Aydını” fəxri adının verilməsi yalnız bir alimin elmi fəaliyyətinə verilmiş yüksək qiymət deyil, həm də Azərbaycan elminin Türk dünyasında qazandığı nüfuzun parlaq təzahürüdür.
Elm millətlərin sərhədlərini aşan, xalqları birləşdirən ən qüdrətli körpülərdən biridir. Dil, tarix və ortaq mənəvi dəyərlərlə bir-birinə bağlı olan Türk dünyasının gələcək inkişafında da elmin rolu əvəzsizdir. Məhz bu baxımdan Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının təqdim etdiyi bu fəxri ad xüsusi məna daşıyır. Bu mükafat yalnız uzun illərin zəhməti, fundamental tədqiqatları, yüksək elmi nailiyyətləri və beynəlxalq nüfuzu ilə seçilən alimlərə təqdim edilir.
Akademik Əhəd Canəhmədovun bu ali ada layiq görülməsi onun onilliklər boyu elmə sədaqətlə xidmət etməsinin, mühəndislik elminin müxtəlif istiqamətlərində apardığı fundamental araşdırmaların və yetişdirdiyi elmi kadrların beynəlxalq səviyyədə yüksək qiymətləndirilməsinin növbəti ifadəsidir.
Texnika elmləri sahəsində uzun illər səmərəli fəaliyyət göstərən alim tribologiya, mexanika, maşınşünaslıq və mühəndislik elminin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Onun müəllifi olduğu monoqrafiyalar, dərsliklər, elmi məqalələr və ixtiralar yalnız Azərbaycanın deyil, xarici ölkələrin də elmi ictimaiyyəti tərəfindən maraqla qarşılanmışdır.
Əhəd Canəhmədovun fəaliyyətini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri elmi bilikləri praktik istehsalatla əlaqələndirməsi, nəzəri araşdırmaları sənayenin real problemlərinin həllinə yönəltməsi olmuşdur. Bu yanaşma onu təkcə uğurlu tədqiqatçı deyil, həm də güclü elmi məktəb yaradan alim kimi tanıtmışdır.
Müasir dövrdə elmin inkişafı beynəlxalq əməkdaşlıq olmadan mümkün deyil. Türk dövlətləri arasında elmi inteqrasiyanın genişlənməsi, ortaq tədqiqat layihələrinin həyata keçirilməsi, gənc alimlərin hazırlanması və elmi təcrübənin paylaşılması gələcəyin əsas prioritetlərindəndir. Akademik Əhəd Canəhmədov da uzun illər ərzində bu istiqamətdə səmərəli elmi-pedaqoji fəaliyyət göstərərək müxtəlif ölkələrin alimləri arasında əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə öz töhfəsini vermişdir.
Onun rəhbərliyi ilə yetişən magistrlər, fəlsəfə doktorları və elmlər doktorları bu gün müxtəlif ali təhsil müəssisələrində, elmi-tədqiqat institutlarında və sənaye sahələrində uğurla fəaliyyət göstərirlər. Bu isə göstərir ki, əsl alimin ən böyük nailiyyəti yalnız yazdığı kitablar deyil, həm də yetişdirdiyi insanlardır.
“Türk Dünyasının Fahri Aydını” fəxri adı alimin beynəlxalq akademik statusunu daha da möhkəmləndirir. Bu status Türk dünyasının elmi platformalarında daha fəal iştirak, beynəlxalq layihələrdə əməkdaşlıq, ekspert fəaliyyətinin genişlənməsi və ortaq elmi təşəbbüslərin inkişafı üçün yeni imkanlar açır. Bu, eyni zamanda Azərbaycan elminin beynəlxalq elmi məkanda daha geniş təmsil olunmasına xidmət edən mühüm hadisədir.
Akademik Əhəd Canəhmədovun qazandığı bu yüksək etimad göstərir ki, elmə vicdanla xidmət edən insanların zəhməti zaman keçdikcə daha geniş coğrafiyada dəyərləndirilir. Onun çoxillik elmi fəaliyyəti, mühəndislik elminə verdiyi töhfələr və yaratdığı elmi məktəb bu gün Türk dünyasının ortaq intellektual sərvətinin bir hissəsi kimi qəbul olunur.
Azərbaycan elmi tarixən dünya sivilizasiyasına dəyərli alimlər bəxş etmişdir. Bu ənənə müasir dövrdə də uğurla davam edir. Akademik Əhəd Canəhmədovun “Türk Dünyasının Fahri Aydını” adına layiq görülməsi bu ənənənin yaşadığını, Azərbaycan alimlərinin beynəlxalq elmi məkanda yüksək nüfuza malik olduğunu bir daha təsdiqləyir.
Bu yüksək mükafat, əslində, yalnız bir alimin deyil, bütövlükdə Azərbaycan elminin qazandığı mənəvi qələbədir. Çünki hər bir alimin beynəlxalq uğuru onun yetişdiyi elmi mühitin, mənsub olduğu xalqın və təmsil etdiyi dövlətin də uğuru sayılır.
Əhəd Canəhmədov uzun illər Azərbaycan Mühəndislik Akademiyasının baş elmi katibi, daha sonra isə vitse-prezidenti kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu vəzifələrdə o, ölkədə mühəndislik elminin inkişafı, elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və gənc alimlərin dəstəklənməsi istiqamətində mühüm təşkilati işlər həyata keçirmişdir.
Onun fəaliyyətində diqqəti cəlb edən əsas cəhətlərdən biri elm ilə istehsalat arasında körpü yaratmaq idi. O hesab edirdi ki, laboratoriyada əldə olunan nəticələr sənaye müəssisələrində tətbiq edilmədikcə elmin cəmiyyət üçün real faydası tam reallaşmır.
Əhəd Canəhmədovun tribologiya sahəsində apardığı araşdırmalar yalnız Azərbaycanda deyil, keçmiş SSRİ və digər ölkələrin elmi dairələrində də maraq doğurmuşdur. Onun neft-qaz avadanlıqlarında tribotexniki problemlərə həsr olunmuş tədqiqatları bu sahənin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. O, tribologiya üzrə Azərbaycanın ilk elmlər doktorlarından biri hesab olunur.
Bu tədqiqatlar müxtəlif mexanizmlərin etibarlılığının artırılması, sürtünmə və yeyilmənin azaldılması, sənaye avadanlıqlarının daha uzunömürlü olması istiqamətində mühüm elmi nəticələr ortaya qoymuşdur.
Əhəd Canəhmədovun yaradıcılığının diqqətçəkən cəhətlərindən biri də texniki elmi fəlsəfi düşüncə ilə əlaqələndirməsidir.
Onun fikrincə, mühəndis yalnız mexanizmləri tanıyan mütəxəssis deyil. O, həm də insan həyatının təhlükəsizliyinə, cəmiyyətin rifahına və gələcəyin qurulmasına cavabdeh olan ziyalıdır.
Bu yanaşma onun “Mühəndislik fəlsəfəsi” və “Həqiqətin fəlsəfəsi” kimi əsərlərində geniş şəkildə ifadə olunmuşdur. Müəllif göstərir ki, elmin inkişafı mənəvi məsuliyyətlə müşayiət olunmalıdır. Əks halda, texniki tərəqqi insanlığa xidmət etmək əvəzinə təhlükə mənbəyinə çevrilə bilər.
Əhəd Canəhmədovun elmi dünyagörüşünün formalaşmasında beynəlxalq təcrübənin də mühüm rolu olmuşdur. 1975–1976-cı illərdə Böyük Britaniyada elmi staj keçməsi ona dünya elminin qabaqcıl nailiyyətləri ilə yaxından tanış olmaq imkanı yaratmışdır. Bu təcrübə sonrakı elmi fəaliyyətində yeni yanaşmaların tətbiqinə və beynəlxalq əməkdaşlığın genişlənməsinə müsbət təsir göstərmişdir.
Əhəd Canəhmədov hesab edirdi ki, elmi nailiyyətlərin dəyəri onların insanlara verdiyi fayda ilə ölçülür.
Onun fikrincə, mühəndisin layihələndirdiyi hər bir qurğu, hazırladığı hər bir texnologiya insan həyatını daha təhlükəsiz və daha rahat etməlidir. Elmin məqsədi yalnız yeni bilik yaratmaq deyil, həm də insanın rifahına xidmət etməkdir.
Bu baxış onun bütün elmi yaradıcılığı boyunca əsas prinsip olmuşdur.
Azərbaycan mühəndislik elminin inkişaf tarixindən bəhs edərkən Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədovun adını xüsusi ehtiramla qeyd etmək lazımdır.
O, tribologiya üzrə ölkəmizdə elmi məktəbin formalaşmasına töhfə vermiş, ali məktəblərdə uzun illər pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, yüzlərlə mühəndisin yetişməsində mühüm rol oynamış və fundamental əsərləri ilə Azərbaycan texnika elminin inkişafına dəyərli töhfələr vermişdir.
Bu gün onun əsərləri təkcə keçmişin elmi irsi deyil, həm də gələcək mühəndislər üçün etibarlı bilik mənbəyidir.”Əsl elm yalnız bu günü deyil, sabahı da görməyi bacaran düşüncədir.” Bu fikir akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədovun elmi dünyagörüşünü səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biridir. O, elmi yalnız mövcud problemlərin həlli vasitəsi kimi deyil, gələcəyin texnoloji inkişafını istiqamətləndirən strateji güc hesab edirdi. Buna görə də onun tədqiqatları və elmi-fəlsəfi düşüncələri bu gün də aktuallığını qoruyur.
Dünya sürətlə dəyişir. Süni intellekt, robot texnikası, nano- və biotexnologiyalar, rəqəmsal istehsal sistemləri, pilotsuz idarəetmə və kosmik texnologiyalar XXI əsrin elmi mənzərəsini formalaşdırır. İlk baxışdan elə görünə bilər ki, klassik mexanika və tribologiya əvvəlki əhəmiyyətini itirib. Əslində isə bunun əksi doğrudur.
İstənilən müasir robotun hərəkət mexanizmi, sənaye avadanlığının dayanıqlığı, yüksək sürətli qatarların təhlükəsizliyi, təyyarə mühərriklərinin etibarlılığı və hətta kosmik aparatların uzunömürlülüyü tribologiyanın fundamental qanunlarına söykənir.
Bu səbəbdən Əhəd Canəhmədovun elmi irsi yalnız bir dövrün nailiyyəti deyil, müasir və gələcək mühəndislik üçün də möhkəm nəzəri bazadır.
Müasir texnologiyalar nə qədər inkişaf etsə də, onların əsasını fizika, riyaziyyat, mexanika və materialşünaslıq təşkil edir. Kompüter mürəkkəb hesablamaları sürətləndirə bilər, lakin hansı modelin düzgün olduğunu müəyyən edən yenə də mühəndisin elmi təfəkkürüdür.
Əhəd Canəhmədovun əsərlərində xüsusi vurğulanan məqamlardan biri də budur: texnologiya insan zəkəsini əvəz etmir, onu daha səmərəli işləməyə imkan verir. Bu fikir süni intellekt dövründə də aktuallığını saxlayır.
Hər bir böyük alimdən sonra onun əsərləri ilə yanaşı, həyat fəlsəfəsi də yaşayır. Əhəd Canəhmədovun ömür yolu gənc nəslə göstərir ki, böyük uğur qısa zamanda əldə edilmir. Elmi zirvələrə aparan yol uzun illər davam edən zəhmət, intizam, davamlı mütaliə və tükənməyən öyrənmək həvəsi tələb edir.
Onun həyatında təsadüfi uğur yoxdur. Hər bir nailiyyət ardıcıl tədqiqatların, zəngin istehsalat təcrübəsinin və müəllimlik fəaliyyətinin məntiqi nəticəsidir.
Bu gün mühəndislik ixtisasını seçən gənclər üçün bu həyat yolu mühüm nümunədir. O, göstərir ki, peşəkar mühəndis yalnız bilikli deyil, həm də məsuliyyətli, vicdanlı və cəmiyyət qarşısında cavabdeh olmalıdır.
Əhəd Canəhmədovun yaradıcılığında diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri texniki biliklə mənəvi məsuliyyət arasında qurduğu əlaqədir.
O, hesab edirdi ki, yüksək texnologiyalar yalnız yüksək mənəviyyatla birlikdə insanlığa xidmət edə bilər. Əgər elmi nailiyyətlər insanın rifahını, təhlükəsizliyini və təbiətin qorunmasını nəzərə almırsa, onlar öz əsl məqsədindən uzaqlaşır.
Bu yanaşma bu gün qlobal miqyasda da aktualdır. Ekoloji təhlükəsizlik, dayanıqlı inkişaf və məsuliyyətli innovasiya kimi anlayışlar məhz belə düşüncənin davamıdır.
Azərbaycanın inkişaf strategiyasında elm, təhsil və innovasiya xüsusi yer tutur. Yeni universitetlərin, müasir laboratoriyaların, texnoparkların yaradılması, gənc alimlərin dəstəklənməsi ölkənin gələcəyinə hesablanmış addımlardır.
Belə bir şəraitdə Əhəd Canəhmədov kimi alimlərin yaratdığı elmi məktəblər daha da əhəmiyyət qazanır. Onların əsərləri yeni nəsil mühəndislərin hazırlanmasında, elmi düşüncənin formalaşmasında və milli mühəndislik ənənələrinin qorunmasında mühüm rol oynayır.
Tarix yalnız öz dövrünün problemlərini həll edənləri deyil, gələcəyin yolunu göstərənləri yaşadır.
Əhəd Canəhmədovun elmi fəaliyyəti də məhz bu baxımdan qiymətlidir. Onun tribologiya sahəsində araşdırmaları, mühəndislik fəlsəfəsinə dair baxışları və pedaqoji fəaliyyəti zamanın sınağından çıxaraq bu gün də dəyərini qoruyur.
Bu, əsl elmi irsin ən mühüm göstəricisidir.
İnsan ömrü məhduddur. Lakin elmə verilən töhfələr nəsillər boyu yaşayır.
Yazılmış kitablar, yetişdirilmiş alimlər, yaradılmış elmi məktəblər və irəli sürülmüş ideyalar müəllifinin ömrünü mənəvi baxımdan əbədiləşdirir.
Əhəd Canəhmədov da məhz belə alimlərdəndir. Onun adı Azərbaycan mühəndislik elminin inkişaf tarixində yalnız uğurlu tədqiqatçı kimi deyil, həm də elmi təfəkkürü yeni mərhələyə yüksəldən ziyalı kimi qalacaqdır.”Zaman insanın ömrünü ölçür, elm isə onun əbədiyyətini.” Bu müdrik fikir akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədovun həyat və yaradıcılıq yoluna verilə biləcək ən dolğun qiymətlərdən biridir. O, yalnız bir alim kimi deyil, həm də bütöv bir elmi məktəbin banisi, pedaqoq, mütəfəkkir və vətənpərvər ziyalı kimi Azərbaycan elminin tarixində özünəməxsus yer tutmuşdur.Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, böyük alimlər yalnız elmi nailiyyətləri ilə deyil, yaratdıqları ənənələrlə, formalaşdırdıqları düşüncə tərzi ilə də yaşayırlar. Onlar öz dövrlərinin çərçivəsini aşaraq gələcək nəsillərin yoluna işıq salırlar. Əhəd Canəhmədov da məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, elm yalnız laboratoriyalarda aparılan tədqiqat deyil; elm həm də insanın düşüncə mədəniyyəti, mənəvi məsuliyyəti və cəmiyyət qarşısında daşıdığı müqəddəs missiyadır.
Azərbaycan mühəndislik elminin inkişaf tarixində tribologiya istiqamətinin formalaşması və inkişafı Əhəd Canəhmədovun adı ilə sıx bağlıdır. O, bu sahədə apardığı fundamental araşdırmalarla sürtünmə, yeyilmə və yağlama proseslərinin nəzəri əsaslarını zənginləşdirmiş, onların sənayedə tətbiqi üçün mühüm elmi-praktik tövsiyələr vermişdir. Bu tədqiqatlar neft sənayesindən maşınqayırmaya, nəqliyyatdan aviasiyaya qədər müxtəlif sahələrdə öz əksini tapmışdır.
Lakin alimin böyüklüyü yalnız elmi nəticələrlə ölçülmür. Akademik həm də elmi düşüncəyə yeni fəlsəfi baxış gətirmişdir. Onun əsərlərində mühəndis sadəcə texniki hesablamalar aparan mütəxəssis deyil, cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran yaradıcı şəxsiyyət kimi təqdim olunur. Bu yanaşma müasir dövrdə daha da aktuallaşır. Süni intellekt, robot texnikası və rəqəmsal texnologiyalar dövründə texnologiyanın insan amili ilə uzlaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əhəd Canəhmədovun mühəndislik fəlsəfəsi də məhz bu ideyanı ön plana çəkir.
Alimin pedaqoji fəaliyyəti Azərbaycan ali təhsil tarixinin mühüm səhifələrindən biridir. Uzun illər auditoriyalarda keçirdiyi mühazirələr, yetişdirdiyi mühəndislər, rəhbərlik etdiyi elmi tədqiqatlar və yaratdığı elmi məktəb bu gün də öz bəhrəsini verir. Onun tələbələrinin müxtəlif ali məktəblərdə, elmi müəssisələrdə və istehsalat sahələrində uğurla fəaliyyət göstərməsi müəllimin ən böyük mənəvi mükafatıdır.
Əhəd Canəhmədovun yazdığı fundamental kitablar Azərbaycan texnika elminin qiymətli xəzinəsinə çevrilmişdir. “Qazıma maşın və avadanlıqları”, “Tribologiyanın əsasları”, “Mühəndislik fəlsəfəsi”, “Həqiqətin fəlsəfəsi”, “Kainat haqqında düşüncələr” kimi əsərlər yalnız nəzəri bilik mənbəyi deyil, həm də elmi təfəkkür məktəbidir. Bu kitablar oxucunu hazır nəticələri əzbərləməyə deyil, düşünməyə, araşdırmağa və yeni elmi ideyalar yaratmağa sövq edir.
Beynəlxalq elmi təşkilatlarda fəaliyyəti, müxtəlif akademiyalara üzvlüyü və xarici elmi dairələrlə əməkdaşlığı da onun nüfuzunun göstəricisidir. Lakin onun əsl böyüklüyü aldığı adlarda deyil, qazandığı etimaddadır. Çünki elmdə ən yüksək mükafat insanların sənin yaratdığın biliklərə etibar etməsidir.
Əhəd Canəhmədovun həyat yolu gənc alimlər üçün əsl örnəkdir. O, göstərdi ki, böyük uğur yalnız istedadın deyil, uzun illərin gərgin əməyinin, dəmir intizamın, vicdanlı zəhmətin və elmə sonsuz sədaqətin nəticəsidir. Bu yolun əsas şərti isə heç vaxt öyrənməkdən vaz keçməməkdir.
Bu gün Azərbaycan yeni inkişaf mərhələsini yaşayır. Rəqəmsal iqtisadiyyat, yaşıl enerji, yüksək texnologiyalar və innovasiya ölkənin prioritet istiqamətlərinə çevrilmişdir. Belə bir dövrdə fundamental mühəndislik elminin əhəmiyyəti daha da artır. Çünki hər yeni texnologiyanın əsasında möhkəm elmi baza dayanır. Əhəd Canəhmədovun irsi də məhz bu möhkəm elmi bazanın formalaşmasına xidmət edən qiymətli sərvətlərdəndir.
Elm tarixində bəzi insanlar yeni nəzəriyyə yaradır, bəziləri yeni cihaz ixtira edir, digərləri isə bütöv bir elmi məktəb formalaşdırırlar. Əhəd Canəhmədov bu üç xüsusiyyəti öz şəxsiyyətində birləşdirən nadir alimlərdəndir. Onun elmi yaradıcılığı, pedaqoji fəaliyyəti və fəlsəfi düşüncələri Azərbaycan mühəndislik məktəbinin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir.Müasir Azərbaycan cəmiyyətində elmin nüfuzunun artırılması, gənclərin mühəndislik və texniki ixtisaslara marağının yüksəldilməsi baxımından da Əhəd Canəhmədovun həyatı və fəaliyyəti böyük tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır. Onun ömür yolu göstərir ki, elm yalnız peşə deyil, həm də yüksək vətəndaşlıq mövqeyi, milli məsuliyyət və mənəvi kamillik məktəbidir.
Akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədovun adı Azərbaycan elminin qızıl səhifələrində daim yaşayacaqdır. Onun yaratdığı elmi irs gələcək nəsillər üçün möhkəm təməl, yazdığı kitablar etibarlı bələdçi, yetişdirdiyi alimlər isə bu müqəddəs yolun davamçıları olacaqdır.
Elm zamanın yaddaşıdır. Alim isə həmin yaddaşı yaradan şəxsiyyətdir. Bu mənada Əhəd Canəhmədov yalnız bir dövrün görkəmli mühəndisi deyil, Azərbaycan elmi düşüncəsinin inkişaf tarixində silinməz iz qoymuş, mühəndislik elmini fəlsəfi dərinliklə zənginləşdirmiş, milli elmi məktəbin inkişafına mühüm töhfələr vermiş görkəmli ziyalıdır.
Onun ömür yolu gələcək nəsillərə bir həqiqəti öyrədir: elmə sədaqətlə xidmət edən insanın adı zamanın axarında itmir. Akademik Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədova gələcək elmi fəaliyyətində yeni-yeni uğurlar, möhkəm cansağlığı, tükənməz yaradıcılıq enerjisi və bol nailiyyətlər arzulayırıq.
Arzu edirik ki, onun zəngin elmi irsi, dərin fəlsəfi düşüncələri və Azərbaycan mühəndislik elminin inkişafı naminə gördüyü böyük işlər bundan sonra da yeni elmi axtarışlara ilham versin, gənc alimlərin yetişməsində mühüm rol oynasın və milli elmimizin daha da yüksəlişinə xidmət etsin.
Qoy elmə göstərdiyi sonsuz sədaqət, həqiqətə bağlılığı, zəhmətkeşliyi və yüksək ziyalılığı gələcək nəsillərin həyat yolunu işıqlandırsın, onları bilik, vətənpərvərlik və insanlığa xidmət ruhunda yetişdirsin.
İnanırıq ki, Əhəd Xanəhməd oğlu Canəhmədovun adı və zəngin elmi irsi Azərbaycan elminin qızıl salnaməsində daim yaşayacaq, onun müəllifi olduğu əsərlər və yetişdirdiyi alimlər isə bu müqəddəs yolu uğurla davam etdirəcəklər.
Uğurlarınız bol, ömrünüz uzun, elmi fəaliyyətiniz isə daim məhsuldar və bərəkətli olsun! Azərbaycan elminə xidmət yolunuz yeni zirvələrə yüksəlsin və nurlu elmi irsiniz gələcək nəsillərin həyatına daim işıq saçsın!

AMİDTV.AZ

Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü,AMİDTV.AZ saytının təsisçisi