Əlövsət Rəcəblinin elmə, təhsilə və nəsillərin yetişdirilməsinə həsr etdiyi ömür yolu
Azərbaycanın elm və təhsil tarixində elə ziyalılar vardır ki, onların həyatı yalnız şəxsi uğurların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin inkişafının bir hissəsinə çevrilir. Belə insanlardan biri də fizika sahəsində uzun illər səmərəli fəaliyyət göstərən, tədqiqatçı alim, pedaqoq və maarifçi ziyalı Əlövsət Əhməd oğlu Rəcəblidir. Elm hər bir xalqın mənəvi və intellektual gücünü formalaşdıran əsas sütunlardan biridir. Bu sütunları isə illərlə səbir, zəhmət və yaradıcı düşüncə ilə möhkəmləndirən insanlar – alimlər qurur. Əlövsət bəy, həm elmi tədqiqatları, həm pedaqoji fəaliyyəti, həm də ölkənin təhsil sistemində ekspert kimi gördüyü mühüm işlərlə Azərbaycan elmi və təhsil mühitində tanınan simalardan biridir.
Əlövsət Əhməd oğlu Rəcəbli 1958-ci il oktyabrın 4-də Tovuz rayonunun Keşkənd kəndində (indiki Gədəbəy rayonu, Qoşabulaq kəndi) ziyalı ailəsində dünyaya göz açmışdır. Bu mühitdə böyüməsi onun dünyagörüşünün formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Uşaqlıq illərindən kitaba, biliyə və elmə böyük maraq göstərən Əlövsət müəllim məktəb illərində artıq qeyri-adi qabiliyyəti ilə diqqət çəkirdi.
Bu elmi marağın formalaşmasında onun ailə mühitinin və məktəb müəllimlərinin xüsusi rolu olmuşdur. Əlövsət Rəcəblinin təhsil aldığı məktəbdə riyaziyyat müəllimləri mərhum Qasımov Sabir müəllim və Quliyev Əşrəf müəllim onun analitik düşüncə qabiliyyətini erkən yaşlardan diqqətlə müşahidə edir və bu istedadın inkişafına xüsusi qayğı ilə yanaşırdılar. Onlar gənc şagirdi daha mürəkkəb məsələlərlə tanış edir, onun riyazi təfəkkürünü inkişaf etdirmək üçün əlavə tapşırıqlar verirdilər.
Bundan əlavə, onun böyük qardaşı – respublikada tanınmış riyaziyyatçı Aydın Rüstəmov da gənc Əlövsətin elmi maraqlarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Ailə daxilində aparılan elmi söhbətlər, riyazi məsələlərin müzakirəsi və kitab mütaliəsi onun elmə olan marağını daha da gücləndirmişdir.
O, orta məktəbdə oxuduğu illərdə bütün fənlər üzrə yüksək nəticələr göstərir, xüsusilə riyaziyyat və fizika sahəsində özünü daha parlaq şəkildə göstərirdi. Hələ aşağı siniflərdə oxuyarkən respublika və ümumittifaq səviyyəli elmi-tədris jurnallarında çap olunan çətin məsələləri həll etməsi müəllimlərinin və sinif yoldaşlarının diqqətini cəlb edirdi.
Yuxarı siniflərdə oxuduğu illərdə isə o, artıq orta məktəb proqramı ilə kifayətlənmirdi. Rusiya, Ukrayna və Belarusdan elmi kitablar sifariş edir, ali məktəb dərsliklərini mütaliə edir,”Matematika v şkole və Kvant jurnallarından mürəkkəb fizika və riyaziyyat məsələlərini müstəqil şəkildə həll edərək biliklərini daha da möhkəmləndirirdi.
1976-cı il gənc Əlövsətin həyatında və taleyində yadda qalan illərdən biri olmuşdur. Həmin vaxt o, orta məktəbin 10-cu sinfində oxuyurdu. Məktəb illəri insan həyatının ən formalaşdırıcı mərhələlərindən biri hesab olunur. Bu illərdə üzə çıxan istedadlar gələcək həyat yolunun istiqamətini müəyyənləşdirir. Əlövsət üçün də riyaziyyata olan xüsusi maraq və analitik düşüncə qabiliyyəti artıq bu dövrdə aydın şəkildə hiss olunurdu.
Həmin il keçirilən riyaziyyat üzrə rayon olimpiadası gənc şagird üçün ilk ciddi sınaqlardan biri idi. Bu olimpiada sadəcə bir yarış deyil, eyni zamanda məntiqi düşüncə, səbr və yaradıcı yanaşma tələb edən intellektual mübarizə idi. Məsələlərin mürəkkəbliyi, qeyri-standart yanaşma tələb edən tapşırıqlar və yüksək rəqabət mühiti hər iştirakçının bilik və bacarığını sınayırdı.
Əlövsət isə bu sınaqdan böyük uğurla çıxmağı bacardı. Onun məntiqi düşüncəsi, riyazi məsələlərə fərqli yanaşması və ardıcıl analiz qabiliyyəti onu digər iştirakçılardan fərqləndirdi. Nəticədə o, rayon olimpiadasının qalibi oldu. Bu qələbə yalnız şəxsi uğur deyildi; bu, gənc bir istedadın elmə doğru ilk böyük addımı idi.
Bu uğur onun qarşısında daha geniş imkanların qapısını açdı. Rayon mərhələsində qazanılan qələbə Əlövsətə respublika olimpiadasında iştirak etmək hüququ verdi. Həmin dövrdə respublika olimpiadaları ölkənin ən istedadlı şagirdlərinin bir araya gəldiyi mühüm elmi-intellektual tədbirlərdən hesab olunurdu.
1976-cı ildə Tovuz şəhərində keçirilən respublika riyaziyyat olimpiadası da məhz belə bir mühüm tədbir idi. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gələn ən bacarıqlı şagirdlər burada öz biliklərini sınayır, elmi düşüncənin gücünü nümayiş etdirirdilər. Belə bir mühitdə uğur qazanmaq hər bir şagird üçün böyük nailiyyət sayılırdı.
Gənc Əlövsət bu olimpiadada da öz bilik və bacarığını nümayiş etdirərək diqqət mərkəzinə düşdü. Onun göstərdiyi nəticələr müəllimlər və təşkilatçılar tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Bu uğur yalnız bir şagirdin şəxsi qələbəsi kimi deyil, həm də təhsil aldığı məktəbin tarixində xüsusi bir hadisə kimi yadda qaldı.
Məktəb kollektivinin yaddaşında həmin olimpiada illər boyu qürurla xatırlanan bir səhifəyə çevrildi. Çünki hər məktəbin tarixində belə hadisələr xüsusi yer tutur. Bu cür uğurlar yalnız bir şagirdin deyil, bütün müəllim kollektivinin zəhmətinin, təhsil mühitinin və elmi ruhun nəticəsi kimi qəbul olunur.
Gənc yaşlarında əldə etdiyi bu nailiyyətlər Əlövsətin gələcək həyat yoluna da mühüm təsir göstərdi. Olimpiadada qazandığı uğurlar onun riyaziyyat və fizika elmlərinə olan marağını daha da artırdı. O, artıq öz gələcəyini elm və tədqiqatla bağlı görməyə başladı.
İnsan həyatında bəzi mərhələlər vardır ki, onlar gələcək taleyin istiqamətini müəyyənləşdirir. Bu mərhələlər yalnız zaman baxımından deyil, həm də mənəvi və intellektual baxımdan dönüş nöqtəsi kimi yadda qalır. Gənc bir insanın məktəb illərindən ali təhsil mərhələsinə keçidi də məhz belə mühüm dövrlərdən hesab olunur. Azərbaycan elmi mühitində tanınan alimlərdən biri olan Əlövsət Rəcəblinin həyatında da universitet illəri onun gələcək elmi fəaliyyətinin bünövrəsini qoyan ən mühüm mərhələlərdən biri olmuşdur.
1976-cı ildə orta məktəbi əla qiymətlərlə başa vuran Əlövsət Rəcəbli artıq öz istedadı, zəhmətkeşliyi və riyazi-analitik düşüncə qabiliyyəti ilə müəllimlərinin və məktəb yoldaşlarının diqqətini cəlb edən gənclərdən idi.
Həmin il o, ölkənin ən nüfuzlu ali təhsil ocaqlarından biri olan Azərbaycan Dövlət Universitetinin – indiki Bakı Dövlət Universitetinin – fizika fakültəsinə qəbul olundu. Bu qəbul gənc Əlövsət üçün yalnız bir tələbəlik statusu qazanmaq deyildi,bu, onun elmi axtarışlarla dolu yeni həyat mərhələsinə qədəm qoyması demək idi.
Universitet illərində Əlövsət Rəcəbli yalnız mühazirələrlə kifayətlənmir, eyni zamanda fizikanın müxtəlif istiqamətləri üzrə elmi seminar və müzakirələrdə fəal iştirak edirdi. O, tələbə yoldaşları ilə birlikdə elmi problemlərin müzakirəsində iştirak edir, müxtəlif nəzəri modellərin müqayisəli təhlilini aparır və fizikanın fundamental məsələləri üzərində düşünürdü.Fizika fakültəsi həmin dövrdə ölkənin ən güclü elmi məktəblərindən biri idi. Burada çalışan professor və müəllimlər fizika elminin müxtəlif sahələri üzrə tanınmış mütəxəssislər idi. Bu fakültədə o, Azərbaycanın görkəmli akademikləri Bəhram Əskərov, Lətif İmanov və Abdulla Muxtarovun mühazirələrini dinləmiş və onların elmi məktəbinin təsiri altında formalaşmışdır. Bu alimlərin elmi yanaşması, tədqiqat metodları və fizikanın fundamental problemlərinə verdikləri izahlar gənc tələbənin elmi dünyagörüşünün inkişafında mühüm rol oynamışdır.Universitet auditoriyalarında öyrənilən fundamental biliklər məhz bu mərhələdə təcrübə, tədqiqat və praktiki araşdırmalarla daha da dərinləşir. Fizika sahəsində gələcək elmi fəaliyyətini qurmağa qərar verən Əlövsət Rəcəblinin həyatında da belə mühüm bir mərhələ universiteti bitirdikdən sonra başlamışdır.
Ali təhsilini müvəffəqiyyətlə başa vurduqdan sonra o, təyinatla SSRİ Hərbi Sənaye Nazirliyinin Moskva Tətbiqi Fizika Elmi Tədqiqat İnstitutunun Bakı filialında mühəndis kimi fəaliyyətə başlamışdır. Bu təyinat gənc mütəxəssis üçün yalnız ilk iş yeri deyil, eyni zamanda böyük elmi-tədqiqat mühitinə daxil olmaq demək idi. Həmin dövrdə bu institut Sovet məkanında tətbiqi fizika sahəsində aparılan mühüm tədqiqatların həyata keçirildiyi aparıcı elmi mərkəzlərdən biri hesab olunurdu.Qeyd etmək lazımdır ki, Sovet dövründə fəaliyyət göstərən Moskva Tətbiqi Fizika Elmi Tədqiqat İnstitutunun Bakı filialı sonralar struktur dəyişiklikləri nəticəsində Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Fotoelektronika İnstitutuna çevrilmişdir. Bu institut yarımkeçirici materiallar, fotoelektronika və optoelektronika sahəsində aparılan fundamental və tətbiqi tədqiqatların əsas mərkəzlərindən biri kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Əlövsət Rəcəbli də məhz bu elmi mühitdə akademik Eldar Salayevin elmi məktəbinin nümayəndələrindən biri kimi formalaşmış, yarımkeçirici materialların fiziki xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi istiqamətində aparılan tədqiqatlarda fəal iştirak etmişdir.İnstitutun Bakı filialında fəaliyyət göstərmək gənc mütəxəssis üçün həm məsuliyyətli, həm də böyük perspektivlər vəd edən bir mərhələ idi. Burada aparılan elmi layihələr müasir texnologiyalar, yeni materialların fiziki xüsusiyyətləri və elektronika sahəsində tətbiq olunan fundamental elmi problemlərlə bağlı idi. Belə bir mühit gənc mühəndisin elmi düşüncə tərzinin formalaşmasına və tədqiqat bacarıqlarının inkişafına mühüm təsir göstərirdi.
Əlövsət Rəcəbli bu kollektivdə qısa müddət ərzində öz zəhmətkeşliyi, analitik düşüncə qabiliyyəti və məsuliyyətli yanaşması ilə fərqlənirdi. O, müxtəlif elmi layihələrdə iştirak edərək həm nəzəri biliklərini praktik tədqiqatlarla möhkəmləndirir, həm də tətbiqi fizikanın mürəkkəb problemləri üzərində işləmək təcrübəsi qazanırdı.
Bu dövrdə onun fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri yarımkeçirici materialların fiziki xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi ilə bağlı tədqiqatlar idi.
Onun elmi tədqiqatları yarımkeçirici materialların fiziki xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, fotoqəbuledici cihazların yaradılması və optoelektron sistemlərin inkişafı istiqamətlərində mühüm nəticələr əldə etməyə imkan vermişdir. Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar müasir elektronika, kosmik texnologiyalar, tibbi diaqnostika sistemləri və informasiya texnologiyaları sahəsində geniş tətbiq imkanlarına malikdir.
Əldə etdiyi elmi nəticələr yalnız nəzəri baxımdan deyil, həm də praktiki əhəmiyyətinə görə diqqətəlayiq olmuş və müxtəlif beynəlxalq elmi konfranslarda müzakirə edilmişdir.
Gənc tədqiqatçı üçün bu sahədə işləmək böyük elmi maraq doğururdu. O, yarımkeçirici materialların quruluşu, onların elektrik və optik xüsusiyyətləri, həmçinin müxtəlif fiziki təsirlər altında baş verən proseslər üzərində aparılan araşdırmalarda fəal iştirak edirdi.
Elmi fəaliyyətinin bu mərhələsində Əlövsət Rəcəblinin Moskva Tətbiqi Fizika İnstitutuna edilən ezamiyyətləri də xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Həmin ezamiyyətlər gənc tədqiqatçı üçün geniş elmi mühitlə tanış olmaq, aparıcı alimlərlə ünsiyyət qurmaq və yeni elmi metodlarla işləmək imkanı yaradırdı.
Moskva kimi böyük elmi mərkəzdə keçirilən bu elmi ezamiyyətlər onun tədqiqatçı kimi formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Burada o, yarımkeçirici fizikasının aktual problemləri üzərində aparılan müasir araşdırmalarla yaxından tanış olur, yeni elmi ideyalar və metodlarla işləmək imkanı əldə edirdi.
Bu elmi mühit gənc alimin dünyagörüşünü daha da genişləndirirdi. Müxtəlif laboratoriyalarda aparılan təcrübələr, elmi seminarlar və müzakirələr onun fizika elminə olan marağını daha da gücləndirirdi. O, artıq yalnız mühəndis kimi deyil, həm də gələcək tədqiqatçı alim kimi formalaşmağa başlayırdı.
Sonrakı illərdə onun elmi yolunun yeni və daha dərin mərhələsi Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Fotoelektronika İnstitutunda formalaşmışdır. Bu dövr gənc alimin həyatında yarımkeçirici materiallar sahəsində dərin elmi tədqiqatların aparıldığı, analitik düşüncəsinin daha da inkişaf etdiyi bir mərhələ kimi yadda qalmışdır.
Fotoelektronika İnstitutu Sovet məkanının qabaqcıl elmi tədqiqat mərkəzlərindən biri idi. Burada hər bir elmi araşdırma həm nəzəri bilikləri, həm də tətbiqi aspektləri ilə maraqlanan alimləri bir araya gətirirdi. Əlövsət Rəcəbli bu mühitdə fəaliyyətə başladığı andan etibarən elmi axtarışlara ciddi yanaşır, yarımkeçirici materialların fiziki və elektrik-optik xüsusiyyətlərini dərindən öyrənmək üçün hər bir imkanından istifadə edirdi.
O, tədqiqatlarını yalnız laboratoriya çərçivəsində aparmaqla kifayətlənmirdi. Hər bir yeni təcrübə, hər bir yeni müşahidə onun üçün elmin sirrini daha da açan bir macəra idi. Yarımkeçirici materialların xüsusiyyətləri, onların quruluşundan asılı olaraq davranışları, elektrik və optik parametrlərinin dəyişməsi Əlövsət Rəcəbli üçün yalnız bir nəzəri mövzu deyil, həm də gündəlik laboratoriya təcrübələrinin canlı şahidi olduğu reallıq idi.
Bu illərdə aparılan elmi işlər həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyətə malik idi. Yarımkeçirici materiallar elektronikanın, fotoelektrik cihazların və müasir texnologiyaların əsasını təşkil edirdi. Əlövsət Rəcəbli tərəfindən aparılan tədqiqatlar yarımkeçirici materialların keyfiyyətinin artırılması, onların struktur və elektrik xüsusiyyətlərinin optimallaşdırılması, həmçinin yeni fotoqəbuledici cihazların hazırlanması istiqamətində mühüm nəticələr əldə etməyə imkan verirdi.
Laboratoriyada keçirdiyi günlər onun elmi səbrini və diqqətini artırır, hər bir kiçik detalın nəticələrə necə təsir etdiyini öyrədir, elmi düşüncəsini daha sistemli və analitik edir. Hər bir təcrübə nəticəsində Əlövsət Rəcəbli yalnız fizikanın qanunlarını öyrənmirdi,o, həm də elmi axtarışın incəliklərini, tədqiqatın metodik əsaslarını mənimsəyir, problemə yeni yanaşmalar yaratmağı öyrənirdi.
Bu dövr onun üçün həm elmi, həm də mənəvi böyümə dövrü idi. Gənc tədqiqatçı, müxtəlif elmi layihələrdə iştirak edərək, beynəlxalq elmi standartlarla işləmək təcrübəsi qazanır və öz biliklərini genişləndirirdi. Fotoelektronika sahəsində qazandığı uğurlar onun gələcək akademik fəaliyyətinin əsasını qoyur, elmi axtarışlara olan marağını daha da gücləndirirdi.1990-cı ildən 1998-ci ilə qədər Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsi Əlövsət Rəcəbli üçün yalnız bir iş yeri deyil, həm də elmə, pedaqogikaya və gələcək nəsillərin yetişdirilməsinə həsr olunmuş bir məkân olmuşdur. O, gənc tələbələrin dünyagörüşünü genişləndirmək, onları fizikanın mürəkkəb qanunları ilə tanış etmək və elmi düşüncəyə yönəltmək üçün bütün bilik və təcrübəsini səxavətlə paylaşırdı. Hər bir dərs onun üçün yalnız məlumat vermək deyil, eyni zamanda tələbələrdə analitik düşüncə, araşdırma marağı və yaradıcı yanaşma ruhu oyatmaq imkanı idi.
Əlövsət müəllim sadəcə dərs deyən pedaqoq deyildi,o, tələbələr üçün elmin sehrli dünyasının qapılarını açan bir bələdçi, elmi axtarışların həvəsini aşılayan bir ilham mənbəyi idi. Laboratoriya təcrübələri, eksperimentlərin aparılması və yarımkeçirici materialların xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi prosesi tələbələr üçün həm maraqlı, həm də maarifləndirici bir macəraya çevrilirdi. Onun diqqəti və səbrlə izah etdiyi mürəkkəb fizika qanunları, tələbələrin təhsilinə göstərdiyi fərdi qayğı və hər bir uğuru qiymətləndirməsi, gənc alimlərin gələcək elmi yolunu formalaşdırmaqda əvəzsiz rol oynayırdı.
1998-ci ildən etibarən isə Əlövsət Rəcəbli elmi fəaliyyətini Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda davam etdirmişdir. Burada o, elmi işçi kimi fəaliyyətə başlayaraq tədqiqatlarda özünü fərqləndirmiş, qısa müddət ərzində böyük elmi işçi və aparıcı elmi işçi vəzifələrinə qədər yüksəlmişdir. Bu yüksəliş yalnız onun bilik və bacarığının göstəricisi deyildi, həm də elmi axtarışa, yeni ideyalara və yarımkeçirici materialların tədqiqinə olan dərin marağının təzahürü idi.
Fizika İnstitutunda keçirdiyi illər Əlövsət Rəcəbli üçün həm elmi, həm də pedaqoji fəaliyyətin bir-birinə sıx bağlı olduğu bir dövr idi. Burada o, laboratoriya işlərinin təşkili, yeni eksperiment metodlarının işlənməsi və tədqiqatların elmi nəticələrinin beynəlxalq səviyyədə paylaşılması ilə məşğul olurdu. Onun apardığı tədqiqatlar yarımkeçirici materialların fiziki xüsusiyyətlərini öyrənmək, onların elektron və optik parametrlərini optimallaşdırmaq və yeni fotoqəbuledici cihazlar hazırlamaq istiqamətində mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Bununla yanaşı, Əlövsət müəllim elmi uğurlarını pedaqoji fəaliyyətinə də əks etdirirdi. O, tədqiqatlarda iştirak edən gənc əməkdaşları yönləndirir, onların elmi düşüncəsini inkişaf etdirir, praktiki bacarıqlarını artırırdı. Hər bir gənc tədqiqatçı onun rəhbərliyi altında yalnız elmi biliklər əldə etmirdi; eyni zamanda tədqiqatın metodik prinsiplərini, elmi etikani və yaradıcılıq ruhunu da mənimsəyirdi.2000-ci il Əlövsət Rəcəbli üçün yalnız bir il deyil, həm də elmi fəaliyyətində əlamətdar bir dönəm idi. O, “CdxHg1-xTe-da diffuziya və ion legirəsi üsulu ilə alınmış p-n keçidlər əsasında fotoqəbuledicilər” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını uğurla müdafiə edərək fizika‑riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini qazandı. Bu nailiyyət yalnız onun illərlə davam edən səbrli və sistemli tədqiqatlarının nəticəsi deyildi; eyni zamanda yarımkeçirici materiallar sahəsində Azərbaycanın elmi məktəbinə verdiyi böyük töhfənin də bir ifadəsi idi.
Əlövsət Rəcəbli dissertasiya işində yarımkeçirici materialların elektrik və optik xassələrini dərindən araşdırmış, p-n keçidlərin hazırlanmasında diffuziya və ion legirəsi üsullarının tətbiq imkanlarını sistemli şəkildə təhlil etmişdir. Onun tədqiqatları yalnız laboratoriyada qalmamış, praktiki əhəmiyyət kəsb etmiş, yeni fotoelektron cihazların yaradılması üçün əsas metodik baza təmin etmişdir. Bu cür cihazlar, öz növbəsində, kosmik texnologiyalarda infraqırmızı sensorların işlənməsində, hərbi sənaye üçün gecəgörmə və müşahidə qurğularında, tibbi avadanlıqlarda yüksək dəqiqlikli detektorların hazırlanmasında və müasir informasiya texnologiyalarında geniş tətbiq imkanları açır.
Dissertasiyanın tədqiqat mövzusu yalnız elmi yeniliklərlə zəngin deyildi, həm də texnoloji praktikliklə seçilirdi. Əlövsət Rəcəbli laboratoriyada hər bir eksperimentin incəliklərinə diqqət yetirir, materialların kristal quruluşundan başlayaraq onların elektrik və fotoelektrik xassələrinə qədər bütün parametrləri diqqətlə ölçürdü. Bu yanaşma onun işlərini həm nəzəri cəhətdən zəngin, həm də tətbiqi baxımdan yüksək dəyərli edirdi.
O, yalnız bir alim kimi deyil, həm də gələcək elmi tədqiqatçıları yetişdirən mentor kimi diqqət çəkirdi. Laboratoriya işlərinə cəlb etdiyi gənc tədqiqatçılar onun rəhbərliyi altında yalnız texniki biliklər əldə etmirdilər,onlar elmi düşüncənin sistemliliyi, problemlərin həlli yolları və elmi yeniliklərin praktiki tətbiqi haqqında dəyərli dərslər alırdılar. Hər bir eksperiment, hər bir nəticə onlara yarımkeçirici fizikasının mürəkkəb dünyasını öyrənmək və yaradıcı elmi axtarış aparmaq imkanını verirdi.
Onun yaradıcılıq və elmi fəaliyyətinin nəticələri 120-yə yaxın elmi əsərdə, həmçinin iki müəlliflik şəhadətnaməsində öz əksini tapmışdır. Bu əsərlər yalnız ölkə daxilində deyil, dünyanın nüfuzlu elmi jurnallarında dərc olunaraq beynəlxalq səviyyədə geniş rezonans yaratmışdır.
Əlövsət Rəcəbli tədqiqatlarını laboratoriyadan kənara da daşımaq bacarığı ilə seçilmişdir. O, Almaniyanın Berlin və Kiel şəhərlərində, Rusiyanın Moskva və Sankt-Peterburq şəhərlərində keçirilən beynəlxalq konfranslarda iştirak etmiş, elmi işlərinin nəticələrini beynəlxalq auditoriyaya təqdim edərək Azərbaycanın elmi potensialını yüksək səviyyədə nümayiş etdirmişdir. Onun məruzələri, təqdim etdiyi eksperimentlərin nəticələri və innovativ yanaşmaları beynəlxalq həmkarları tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, elmi müzakirələrdə aktiv iştirak etməsi ilə seçilmişdir.
2010-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə Əlövsət Rəcəbliyə dosent elmi adı verilmişdir. Bu, onun elmi fəaliyyətində mühüm dönəm olmaqla yanaşı, həm də yarımkeçirici fizika sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərin və gənc tədqiqatçılara verdiyi töhfələrin rəsmi tanınması idi.
Hazırda Əlövsət Rəcəbli müasir fizikanın ən aktual istiqamətlərindən biri olan “Darzolaqlı (InSb və
CdxHg1-xTe) nanoquruluşlu metal oksidlər əsasında fotoçeviricilərin yaradılması” mövzusunda doktorluq tədqiqatlarını davam etdirir. Bu tədqiqat sahəsi texnoloji baxımdan böyük perspektivlər açır. Onun apardığı işlər günəş enerjisinin daha effektiv elektrik enerjisinə çevrilməsi, yüksək həssaslıqlı sensorların hazırlanması və nanoelektronika sahəsində yeni cihazların yaradılması üçün metodik əsas yaradır.
Əlövsət Rəcəbli həm alim, həm də müəllim kimi fəaliyyətində yüksək səviyyədə nümunə göstərir. Onun elmi işləri, beynəlxalq uğurları və pedaqoji fəaliyyəti, gənc tədqiqatçılara yol göstərməsi, ölkəmizin elm və təhsil sahəsindəki nüfuzunun artmasına əvəzsiz töhfə verir. Bu gün o, yalnız Azərbaycanın deyil, həm də dünyanın elmi mühitində tanınan və hörmətlə qarşılanan müasir fizika məktəbinin parlaq simalarından biridir.Əlövsət Rəcəbli yalnız elmin dərinliklərinə baş vuran alim deyil, eyni zamanda istedadlı və fədakar pedaqoqdur. Onun elmi uğurları ilə yanaşı, gənc nəslin təhsili və yetişdirilməsi sahəsindəki fəaliyyəti də eyni dərəcədə diqqətəlayiqdir. 2008–2014-cü illərdə o, Bakı Dövlət Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən “Gənc İstedadlar” liseyində müəllim kimi çalışaraq gənc istedadların üzə çıxarılması və inkişafına böyük töhfə vermişdir. Əlövsət müəllim şagirdlərinə yalnız riyaziyyat və fizikanın nəzəri əsaslarını öyrətməmiş, onların elmi düşüncəsini formalaşdırmaq, yaradıcılıq bacarıqlarını inkişaf etdirmək və dünya görüşlərini genişləndirmək üçün öz bilik və təcrübəsini əsirgəməmişdir.
2000-ci ildən etibarən Əlövsət Rəcəbli Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası ilə əməkdaşlıq edir və hazırda Dövlət İmtahan Mərkəzində fizika fənni üzrə ekspert kimi fəaliyyət göstərir. Burada onun rolu yalnız test tapşırıqlarının hazırlanması ilə məhdudlaşmır, o, həmçinin qiymətləndirmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, abituriyentlərin biliklərinin obyektiv və dəqiq qiymətləndirilməsi, müasir metodika və kurikulumların tətbiqi işlərində fəal iştirak edir. Onun rəhbərliyi altında hazırlanmış test topluları, dərslik və metodik vəsaitlər abituriyentlərin təhsilində etibarlı və əhəmiyyətli qaynaq kimi istifadə olunur.
Əlövsət Rəcəbli həm elmi sahədə, həm də təhsil sistemində yaratdığı nümunə ilə göstərir ki, yüksək elmi biliyi və tədqiqat bacarığı ilə yanaşı, gələcək nəsillərin yetişdirilməsi də eyni dərəcədə vacibdir. Onun fədakarlığı, zəngin təcrübəsi və pedaqoji ustalığı sayəsində yüzlərlə gənc Azərbaycan şagirdi yalnız fizika və riyaziyyat sahəsində deyil, həm də elmi düşüncənin sistemliliyi, problem həll etmə bacarığı və yüksək əxlaqi keyfiyyətlərlə yetişmişdir.O, 6–11-ci siniflər üçün hazırlanmış fizika test kitablarının və test toplularının müəlliflərindən biridir. Bu əsərlər yalnız şagirdlərin bilik və bacarıqlarını artırmaqla kifayətlənmir, onların elmi düşüncəsini, problem həll etmə qabiliyyətini və məntiqi təhlil bacarığını da inkişaf etdirir. Dövlət İmtahan Mərkəzinin rəhbərliyi Əlövsət Rəcəblinin bu sahədəki fəaliyyətini yüksək qiymətləndirmiş, dəfələrlə ona Fəxri fərmanlarla təltif etmişdir bu, onun təhsilə verdiyi dəyərin rəsmi təsdiqi olmaqla yanaşı, gənc nəsil üçün nümunəvi bir davranış modelidir.
2012 və 2016-cı illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elm Fondunun qrant müsabiqələrinin qaliblərindən biri olan alim, yarımkeçirici materiallar üzərində aparılan tədqiqatlarda mühüm elmi nəticələr əldə etmişdir. Onun rəhbərliyi və iştirakı ilə aparılan araşdırmalar, məsaməli strukturlarda nanonaqillərin hazırlanması və bu texnologiyanın günəş enerjisini elektrik enerjisinə çevirmə imkanlarının tədqiqi istiqamətində aparılmışdır. Bu işlər yalnız nəzəri cəhətdən maraqlı deyil, həm də texnoloji baxımdan böyük perspektivlər açır, günəş enerjisindən yüksək səmərəliliklə elektrik enerjisi istehsalı, nanomateriallar əsasında yeni qurğuların yaradılması və müasir fotoelektron cihazların inkişaf etdirilməsi bu tədqiqatların birbaşa nəticəsidir.
Əlövsət Rəcəbli elmin və təhsilin sintezini ustalıqla həyata keçirir. Onun apardığı tədqiqatlar gələcəyin texnologiyalarını formalaşdırır, gənc alim və mühəndislərin yetişməsinə ilham verir. Elm və təhsildə qazandığı uğurlar onun yalnız bir alim deyil, həm də gələcək nəsillərin yolunu işıqlandıran bir müəllim kimi rolunu ön plana çıxarır. Onun fəaliyyəti göstərir ki, hər bir böyük elmi kəşf, həm də insanlığa və cəmiyyətin inkişafına xidmət etməlidir.2012-ci ildən etibarən Əlövsət Rəcəbli Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında dosent kimi fəaliyyət göstərir. Hal-hazırda o, akademiyanın İntellektual Sistemlərin İdarəedilməsi kafedrasında tələbələrə fizika və riyazi fənləri tədris edir. Onun dərsləri yalnız faktların ötürülməsindən ibarət deyil; hər bir dərs bir elmi səyahət, hər bir mövzu tələbələr üçün yeni dünyagörüşünün qapısını açan bir macəradır.
Əlövsət müəllimin pedaqoji fəaliyyəti tələbələri sadəcə bilik əldə etməyə deyil, həm də elmi düşüncə formalaşdırmağa, analitik təhlil və problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirməyə yönəlmişdir. O, gənc nəsli müstəqil araşdırmalara təşviq edir, onları elmin müxtəlif sahələrində öz kəşflərini etməyə ruhlandırır. Tələbələr onun rəhbərliyi altında yalnız fizika və riyaziyyatın qanunlarını öyrənmir, həm də elmi metodu mənimsəyir, tədqiqat aparma bacarığı qazanır və elmin əsas prinsiplərini gündəlik həyatlarına tətbiq etməyi öyrənirlər.
Əlövsət Rəcəbli üçün pedaqogika və elmi tədqiqatlar bir-birini tamamlayan iki sahədir. Onun uğuru təkcə elmi nəticələrində deyil, həm də yetişdirdiyi gənc alimlərdə əks olunur. Bu yetirmələr gələcəkdə Azərbaycan elminin və təhsilinin inkişafında öz töhfələrini verəcək, elm yolunu davam etdirəcəklər. Əlövsət Rəcəbli yalnız elmi və pedaqoji sahədə nümunəvi bir şəxsiyyət deyil, həm də ailə həyatında əsl örnəkdir. İki övlad atası olan alim, ailə dəyərlərinə və yaxınlarına olan diqqəti ilə tanınır. Həyat yoldaşı Sevda Sadıq qızı Bayramova Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir və uzun illərdir riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyət göstərir.
Əlövsət Rəcəblinin övladları da valideynlərinin izindən gedərək təhsildə uğurlar qazanmış, öz sahələrində fərqlənmişlər. Qızı Nilufər Rəcəbli Azərbaycan Tibb Universitetini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, həkim-stomatoloqdur. O, həmçinin Tibbin idarə olunması ixtisası üzrə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin magistridir. Oğlu Əhməd Rəcəbli Türkiyənin Hacettepe Universitetinin biznesin idarə edilməsi fakültəsini(ingiliscə) fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir və hazırda “Azerbaijan Coca-Cola Bottlers” MMC-də Aparıcı Maliyyə Mütəxəssisi kimi fəaliyyət göstərir.
Bu ailə hekayəsi göstərir ki, Əlövsət Rəcəbli üçün elm, təhsil və ailə həyatı bir-birindən ayrılmazdır. Onun nümunəsi, təkcə akademik və elmi müstəvidə deyil, həm də şəxsi həyatda məsuliyyət, qayğı və ailə dəyərlərinə sadiqlik kimi xüsusiyyətlərin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Belə bir insanın həyatı və fəaliyyəti həm gənc alimlər, həm də gələcək nəsil üçün ilhamverici bir örnəkdir.
Əlövsət Rəcəbli həyat yolu ilə bir daha sübut edir ki, elmə bağlılıq, səylə işləmək və zəhmət insanı böyük uğurlara aparır. O, yalnız görkəmli alim deyil, həm də istedadlı pedaqoq, nümunəvi ziyalı və maarifçi kimi cəmiyyətə xidmət edir. Onun fəaliyyəti Azərbaycan elmi və təhsil sisteminin inkişafında mühüm rol oynamış, gənc nəsil üçün ilhamverici örnək olmuşdur.
Bu gün də Əlövsət Rəcəbli elmi araşdırmalarını davam etdirir, tələbələri və gənc tədqiqatçıları elmin incəliklərinə yönəldir, onların bilik və bacarıqlarının formalaşmasına töhfə verir. Onun zəhməti və fəaliyyəti yalnız Tovuzun və Gədəbəyin deyil, bütün Azərbaycanın fəxr etdiyi bir ziyalını yaratmışdır.
Əlövsət Rəcəblinin elmə, təhsilə və nəsillərin yetişdirilməsinə həsr etdiyi ömür, gənc alim və tələbələr üçün əsl nümunədir. Gələcək fəaliyyətlərində ona daha böyük uğurlar, elmi nailiyyətlər və yeni kəşflər arzulayırıq. Əlövsət müəllimin yaratdığı elmi və pedaqoji irs, yetişdirdiyi tələbələr və həyata keçirdiyi tədqiqatlar Azərbaycan elm tarixində uzun illər öz izini saxlayacaqdır.
AMİDTV.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
