Milli köklərini qoruyaraq dünya elminə açılan, elmi azadlığı və intellektual məsuliyyəti müdafiə edən akademik mühitə ötürməyə çalışan bir Azərbaycan ziyalısı Nərgiz Üzeyir qızı Hacıyeva
İnsan həyatının ən maraqlı tərəfi onun harada doğulması ilə deyil, zaman keçdikcə öz daxilində hansı dünyanı qurması, hansı düşüncə zirvələrinə doğru irəliləməsi və yaşadığı cəmiyyətə hansı mənəvi-intellektual izləri bəxş etməsi ilə ölçülür. Bəzən bir insanın taleyi bütöv bir şəhərin tarixi yaddaşından, ailənin mənəvi irsindən, uşaqlıq illərində eşitdiyi söhbətlərdən və qəlbində baş qaldıran ilk suallardan başlayır. İllər ötür, həmin suallar böyüyür, maraqlar elmi istiqamətə çevrilir, axtarışlar yeni üfüqlər açır və bir vaxtlar kiçik bir şəhərin sakit küçələrində formalaşan düşüncə tərzi dünyanın müxtəlif universitetlərinin elmi auditoriyalarında öz ifadəsini tapır.
Nərgiz Üzeyir qızı Hacıyevanın həyat və fəaliyyətinə nəzər salarkən məhz belə bir intellektual yolun şahidi oluruq. Onun bioqrafiyası Gəncənin tarixi-mədəni mühitindən başlayaraq Bakıdan Litvaya, Fransadan Çexiyaya, Macarıstandan İsveçrəyə, Yaponiyadan Amerika Birləşmiş Ştatlarına qədər uzanan geniş akademik coğrafiyanı əhatə edir. Lakin bu yolun mahiyyəti yalnız müxtəlif ölkələrdə təhsil almaq, elmi tədqiqatlar aparmaq, beynəlxalq proqramlarda iştirak etmək və nüfuzlu təqaüdlər qazanmaqdan ibarət deyil. Bu yolun arxasında daha dərin bir məna dayanır: insanın biliyə söykənərək özünü formalaşdırması, milli kimliyini qoruyaraq dünya elminə inteqrasiya olunması və qazandığı intellektual imkanları cəmiyyətin inkişafına yönəltmək məsuliyyəti.
Nərgiz Hacıyeva Gəncə şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya göz açmışdır. Azərbaycanın qədim dövlətçilik, elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Gəncə onun həyat hekayəsində təsadüfi coğrafi məkan deyil. Bu şəhər əsrlər boyu sözün, düşüncənin, maarifçiliyin, sənətin və mübarizə iradəsinin qorunduğu mənəvi məkanlardan biri olmuşdur. Gəncənin daşlarında tarixin səsi, küçələrində mədəniyyətin nəfəsi, yaddaşında isə nəsillərdən-nəsillərə ötürülən mənəvi dəyərlər yaşayır. Belə bir şəhərdə dünyaya gəlmək insanın dünyagörüşünə müəyyən mənada tarixi məsuliyyət hissi də aşılayır.
Ailə şəcərəsinə görə, Nərgiz Hacıyevanın kökləri Gəncə xanlığının sonuncu hökmdarı, Azərbaycan tarixində dövlətçilik iradəsinin və mübarizə əzminin rəmzlərindən biri kimi xatırlanan Cavad xanın nəslinə bağlanır. Bu mənsubiyyət onun bioqrafiyasında yalnız tarixi qürur mənbəyi kimi deyil, keçmişə, milli yaddaşa və dövlətçilik ənənələrinə münasibətin mənəvi başlanğıcı kimi diqqəti cəlb edir. Çünki tarixə maraq onun həyatında sonradan seçilmiş peşənin təsadüfi istiqaməti deyil, erkən yaşlardan formalaşan düşüncə ehtiyacının davamı olmuşdur.
İnsanın xarakterinin ilk cizgiləri çox vaxt ailə mühitində çəkilir. Bəzən bir atanın söylədiyi tarixi hadisə, bir ananın övladına aşıladığı zəhmət vərdişi, ailədə aparılan səmimi söhbət və ya birlikdə dinlənilən musiqi insanın gələcək həyatında gözlənilməz dərəcədə böyük rol oynayır. Nərgiz Hacıyevanın intellektual dünyasının formalaşmasında da valideynlərinin xüsusi yeri vardır.
Atasının geniş tarixi bilikləri, fəlsəfi düşüncəyə marağı və zəngin musiqi zövqü onun dünyagörüşünün ilkin təməllərindən birini yaratmışdır. Uşaqlıq illərində atasından eşitdiyi tarixi hadisələr, dövlətlərin yaranması və süqutu, siyasi liderlərin qərarları, müharibələr, diplomatik münasibətlər və ictimai proseslər haqqında söhbətlər Nərgizin təfəkküründə adi məlumatlardan daha artıq məna daşıyırdı. Bu söhbətlər onda hadisələrin yalnız zahiri tərəfini deyil, onların arxasında dayanan səbəbləri araşdırmaq marağı yaradırdı.
Atasının yanaşmasında tarix keçmişin sadəcə xatırlanması deyildi. Tarix insanın bu günü anlaması, siyasi qərarların nəticələrini dərk etməsi və gələcək haqqında düşünməsi üçün mühüm vasitə idi. Belə bir ailə mühitində böyüyən Nərgiz erkən yaşlarından sual verməyə, müqayisə aparmağa, səbəb-nəticə əlaqələrini axtarmağa alışırdı. Bəlkə də gələcək siyasi alimin düşüncə tərzinin ilk cizgiləri məhz həmin ailə söhbətlərində, tarixə və insan talelərinə dair müzakirələrdə formalaşmışdı.
Ailənin digər mühüm mənəvi dayağı anası olmuşdur. Onun təhsilə, intizama, zəhmətə, məsuliyyətə və mənəvi dəyərlərə verdiyi önəm Nərgizin həyatında möhkəm xarakter dayaqlarının yaranmasına kömək etmişdir. Çünki istedadın özünü göstərməsi üçün yalnız təbii qabiliyyət kifayət etmir; onu davamlı zəhmətlə müşayiət edən iradə, məqsədyönlülük və özünə qarşı tələbkarlıq da lazımdır. Bu baxımdan valideynlərindən aldığı mənəvi tərbiyə onun sonrakı akademik həyatında mühüm rol oynamışdır.
Hacıyevalar ailəsində təhsilə münasibət fərdi uğur qazanmağın vasitəsi olmaqdan daha geniş məna daşıyır. Bu ailədə bilik insanın mənəvi sərvəti, düşüncənin azadlığı və gələcəyə açılan qapı kimi dəyərləndirilir. Ailənin bu intellektual ənənəsi Nərgizin bacısı Sona Hacıyevanın akademik yolunda da öz ifadəsini tapır. Azərbaycan Respublikasının xaricdə təhsil üzrə Dövlət Proqramının dəstəyi ilə İtaliyanın nüfuzlu Bolonya Universitetində doktorantura təhsilini davam etdirən Sona Hacıyevanın elmi fəaliyyəti ailədə formalaşmış təhsil və bilik ənənəsinin başqa bir təzahürüdür. Beləliklə, bu ailənin həyatında elm və təhsil ayrı-ayrı şəxslərin nailiyyətindən daha çox, ortaq mənəvi dəyər və intellektual varislik kimi görünür.
Nərgiz Hacıyevanın uşaqlıq dünyasında tarixlə yanaşı, musiqinin də özünəməxsus yeri olmuşdur. Atasının musiqi zövqü sayəsində Michael Jackson, Queen, Pink Floyd və The Offspring kimi fərqli musiqi üslublarını təmsil edən ifaçıların yaradıcılığı ilə tanış olması onun estetik dünyasını zənginləşdirmişdir. Bir tərəfdə Pink Floyd-un fəlsəfi və konseptual musiqi dili, digər tərəfdə Michael Jackson-un ritm və səhnə estetikası, başqa bir istiqamətdə isə The Offspring-in enerjili və sərbəst ruhlu musiqisi… Bu müxtəliflik onun düşüncə dünyasında fərqli mədəniyyətlərə açıqlıq, yaradıcılığa maraq və intellektual sərbəstlik üçün zəmin yaratmışdır.
Siyasi elmlərlə məşğul olan bir insanın musiqiyə həssas münasibəti onun şəxsiyyətinin daha geniş tərəflərini göstərir. Elm və incəsənət zahirən fərqli sahələr təsiri bağışlasa da, hər ikisinin mərkəzində insanın dünyanı dərk etmək, onu izah etmək və ifadə etmək ehtiyacı dayanır. Elm düşüncəyə sistem və məntiq qazandırır, incəsənət isə duyğuların, təxəyyülün və estetik qavrayışın sərhədlərini genişləndirir. Bu mənada Nərgiz Hacıyevanın dünyagörüşündə elmi təfəkkürlə yaradıcı həssaslığın yanaşı mövcudluğu onun şəxsiyyət portretini tamamlayan xüsusiyyətlərdəndir.
Məktəb illərindən etibarən tarixə göstərdiyi xüsusi maraq onun gələcək elmi istiqamətinin əsasını təşkil etmişdir. Azərbaycan tarixi, dünya siyasi tarixi, beynəlxalq münasibətlər, müharibələr, diplomatik müqavilələr, dövlətlərarası əlaqələr və siyasi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti onun diqqət mərkəzində olmuşdur. O, tarixi hadisələri sadəcə yadda saxlamaqla kifayətlənmirdi. Onu düşündürən əsas məsələ hadisələrin niyə baş verməsi, hansı siyasi və iqtisadi maraqlardan qaynaqlanması, dövlətlərin qərarlarının xalqların taleyinə necə təsir etməsi idi.
Müəllimlərinin onun tarixə olan marağını və biliklərini yüksək qiymətləndirməsi, hətta onu zarafatla “tarixin anası” adlandırmaları bu marağın məktəb illərindən nə qədər qabarıq olduğunu göstərir. Bu ifadənin arxasında yalnız çoxlu tarixi faktı bilmək deyil, hadisələr arasında əlaqə qurmaq, müxtəlif dövrləri müqayisə etmək və tarixi proseslərin məntiqini anlamaq qabiliyyəti dayanırdı.
İllər sonra həmin maraq siyasi elmlər və siyasi iqtisad istiqamətində sistemli elmi araşdırmaların təməl prinsipinə çevriləcəkdi. Uşaqlıqda verilən “Dövlətlər niyə müharibəyə başlayır?”, “Hakimiyyətin mahiyyəti nədir?”, “İqtisadi maraqlar siyasi qərarlara necə təsir edir?” kimi suallar zaman keçdikcə daha mürəkkəb elmi problemlərə çevrildi. Beləliklə, məktəb illərində başlayan tarixi maraq gələcək tədqiqatçının elmi kimliyini müəyyənləşdirən əsas intellektual xətt oldu.
2010–2014-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər və diplomatiya ixtisasında aldığı bakalavr təhsili Nərgiz Hacıyevanın akademik yolunda mühüm mərhələ təşkil edir. Azərbaycan dövlətinin təqaüdü hesabına maliyyələşdirilən təhsilini yüksək fərqlənmə diplomu ilə başa vurması onun tələbəlik illərindəki zəhmətinin və akademik nəticələrinin göstəricisi idi. 2013–2014-cü tədris ilində “İlin ən yaxşı tələbəsi” mükafatına layiq görülməsi isə həmin dövrdəki uğurlarının daha bir təsdiqi olmuşdur.
Lakin universitet illərinin əhəmiyyəti yalnız yüksək qiymətlərlə məhdudlaşmırdı. Nərgiz Hacıyeva nəzəri bilikləri praktiki fəaliyyətlə əlaqələndirməyə çalışır, diplomatik proseslərin, dövlət idarəçiliyinin və beynəlxalq münasibətlərin real mexanizmlərini öyrənməyə xüsusi diqqət yetirirdi. Diplomatik nümayəndələrlə görüşlərdə tərcüməçi və əlaqələndirici kimi iştirakı, müxtəlif dövlət qurumlarında keçdiyi təcrübələr onun nəzəri hazırlığını praktik mühitlə tamamlayırdı.
2012–2014-cü illərdə Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsində, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində, Xarici İşlər Nazirliyində, eləcə də Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsində təcrübə keçməsi ona dövlət institutlarının fəaliyyətini müxtəlif istiqamətlərdən müşahidə etmək imkanı yaratmışdır. Bu təcrübə gələcək tədqiqatlarında dövlət, cəmiyyət, iqtisadiyyat və hüquq münasibətlərinə kompleks yanaşmasının formalaşmasına da zəmin yaratmışdır.
Bakalavr təhsilini başa vurduqdan sonra doğma Gəncəyə qayıdan Nərgiz Hacıyeva 2014–2015-ci illərdə Heydər Əliyev Mərkəzinin İngilis Dili Mərkəzinə rəhbərlik etmiş, daha sonra Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinin Beynəlxalq və Hüquq Məsələləri üzrə strukturunda baş məsləhətçi vəzifəsində çalışmışdır. Bu mərhələ onun həyatında təhsil və dövlət idarəçiliyi təcrübəsinin qovuşduğu dövr kimi səciyyələnir. Gəncədə qazandığı iş təcrübəsi beynəlxalq münasibətlərin yalnız nəzəri müstəvidə deyil, gündəlik idarəçilik proseslərində də necə təzahür etdiyini anlamağa kömək etmişdir.
Ancaq onun daxilindəki öyrənmək və daha geniş elmi mühitə çıxmaq istəyi bununla bitmirdi. Qarşıda yeni akademik mərhələ, yeni ölkə, yeni elmi məktəb və yeni düşüncə imkanları dayanırdı.
2015-ci ildə Litva Hökumətinin təqaüdünü qazanaraq Vytautas Magnus Universitetində Siyasi elmlər və diplomatiya ixtisası üzrə magistratura təhsilinə başlaması onun beynəlxalq akademik yolunun mühüm başlanğıcı oldu. 2015–2017-ci illərdə davam edən bu təhsil mərhələsini fərqlənmə ilə tamamlaması onun qarşıya qoyduğu məqsədlərə ardıcıl şəkildə irəlilədiyini göstərirdi.
Litvanın akademik mühiti ona Avropa siyasi institutlarını, demokratiyanın inkişaf mexanizmlərini, diplomatik münasibətləri və beynəlxalq siyasi nəzəriyyələri daha dərindən öyrənmək imkanı yaratdı. 2017-ci ildə Erasmus+ proqramı çərçivəsində Fransanın Sciences Po Grenoble — Institut d’Études Politiques de Grenoble ali təhsil müəssisəsində təhsilini davam etdirməsi isə onun akademik dünyagörüşünə yeni istiqamətlər əlavə etdi.
Bu təcrübələr Nərgiz Hacıyevanın düşüncə tərzində mühüm bir prinsipin möhkəmlənməsinə səbəb oldu: dünya elmini anlamaq üçün yalnız bir universitetin, bir ölkənin və ya bir elmi məktəbin imkanları ilə kifayətlənmək olmaz. Müxtəlif cəmiyyətlərin düşüncə ənənələrini öyrənmək, onların elmi institutlarını müşahidə etmək, fərqli metodoloji yanaşmaları müqayisə etmək və bu bilikləri öz tədqiqatlarına tətbiq etmək lazımdır.
Onun akademik təcrübəsi Budapeşt və Praqa istiqamətində də genişlənmişdir. 2016-cı ildə Macarıstanın Corvinus Universitetinin Soyuq Müharibə Tarixi Tədqiqat Mərkəzində dörd aylıq Erasmus+ tədqiqat təcrübəsi keçərək beynəlxalq təhlükəsizlik, NATO-nun Soyuq müharibədən sonrakı transformasiyası, regional münaqişələr və siyasi iqtisad mövzularında araşdırmalar aparmışdır. 2017-ci ildə Çexiyanın Praqa şəhərində yerləşən Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda yeddi aylıq elmi tədqiqat təcrübəsində iştirakı isə Mərkəzi Avropanın diplomatiya və xarici siyasət üzrə elmi ənənələri ilə daha yaxından tanışlıq imkanı yaratmışdır.
Beləliklə, onun akademik inkişafı müxtəlif ölkələrin elmi təcrübələrinin bir-birini tamamladığı geniş intellektual prosesə çevrilirdi. Hər yeni universitet, hər tədqiqat mərkəzi, hər elmi müzakirə onun qarşısında yeni suallar açır, əvvəlki biliklərini daha geniş nəzəri çərçivədə yenidən düşünməyə imkan verirdi.
2020–2025-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində siyasi iqtisad istiqaməti üzrə doktorantura təhsili alması bu intellektual yolun növbəti mühüm mərhələsi oldu. UNEC-də elmi fəaliyyətin inkişafı, yeni ideyaların təşviqi və akademik uğurların əldə olunmasında rəhbərliyin dəstəyi mühüm mənəvi və institusional dayaqdır. Bu baxımdan, UNEC rektoru, professor Ədalət Muradovun elmi fəaliyyətə, intellektual təşəbbüslərə və akademik inkişaf yoluna göstərdiyi diqqət və dəstək xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun elmə, biliyə və innovativ düşüncəyə verdiyi dəyər, alimlərin potensialının üzə çıxarılmasına yönələn rəhbərlik yanaşması universitetdə elmi mühitin daha da zənginləşməsinə xidmət edir.Bəzən bir rəhbərin inamı, verdiyi mənəvi dəstək və yaratdığı imkanlar insanın elmi yolunda yeni üfüqlər açır, axtarışlara cəsarət, uğurlara isə daha böyük məsuliyyət qazandırır. Professor Ədalət Muradovun akademik dəstəyi də elmi fəaliyyətin davamlılığına, inkişafına və daha geniş perspektivlər qazanmasına təkan verən mühüm amillərdən biri kimi dəyərləndirilə bilər.
Onun doktorluq tədqiqatının mərkəzində Qarabağ bölgəsinin işğal dövründə baş vermiş qanunsuz iqtisadi fəaliyyətlər, mülkiyyət hüquqlarının pozulması, transsərhəd iqtisadi münasibətlər və qeyri-leqal bazarların institusional əsasları dayanırdı. Bu mövzunun seçilməsi təsadüfi deyildi. Çünki Qarabağ məsələsi onun üçün yalnız tarixi yaddaşın və milli kimliyin tərkib hissəsi deyil, həm də beynəlxalq hüququn, iqtisadi suverenliyin, mülkiyyət münasibətlərinin və siyasi hakimiyyətin iqtisadi əsaslarının elmi baxımdan araşdırılması üçün mühüm tədqiqat sahəsi idi.
Bu araşdırmaların əsas xüsusiyyəti hadisələrə bir istiqamətdən yanaşmamaqdır. İşğal şəraitində iqtisadi fəaliyyətlərin təhlili yalnız maddi sərvətlərin taleyini araşdırmaqla bitmir. Burada mülkiyyət üzərində hüquqi səlahiyyətlə faktiki nəzarətin fərqi, resursların kim tərəfindən və hansı mexanizmlərlə idarə olunması, qeyri-leqal ticarət şəbəkələrinin necə formalaşması, siyasi hakimiyyətin iqtisadi münasibətlərə təsiri və münaqişədən sonrakı bərpa prosesində həmin sistemlərin hansı dəyişikliklərə məruz qalması kimi mürəkkəb suallar meydana çıxır.
Nərgiz Hacıyevanın tədqiqatlarında siyasi hakimiyyətlə mülkiyyət münasibətlərinin qarşılıqlı əlaqəsi xüsusi nəzəri əhəmiyyət daşıyır. İmperium və dominium anlayışları vasitəsilə hakimiyyətin həyata keçirilməsi ilə mülkiyyət üzərində hüquqların necə ayrıldığını, bəzi münaqişə ərazilərində isə bu münasibətlərin necə mürəkkəbləşdiyini araşdırır. Bu yanaşma onun tədqiqatlarının yalnız konkret hadisələrin təsviri olmadığını, daha geniş siyasi-iqtisadi nəzəri müzakirələrə çıxmaq məqsədi daşıdığını göstərir.
2021–2022-ci illərdə İsveçrə Federal Mükəmməllik Təqaüdünü — Swiss Government Excellence Scholarship qazanması Nərgiz Hacıyevanın akademik fəaliyyətində xüsusi əhəmiyyət daşıyan mərhələlərdən biridir. Təqdim olunan bioqrafik məlumatlara əsasən, 193 ölkədən təxminən 3000 namizədin iştirak etdiyi rəqabətli seçim prosesində qalib gəlməsi ona İsveçrənin nüfuzlu Sankt-Qallen Universitetinin İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbində on iki aylıq doktorantura tədqiqatı aparmaq imkanı yaratmışdır.
Professor Dirk Lehmkuhlun elmi rəhbərliyi altında həyata keçirdiyi tədqiqatlar Qarabağda işğal dövrünün iqtisadi münasibətlərini müqayisəli siyasi iqtisad kontekstində araşdırmaq üçün yeni elmi imkanlar açmışdır. Bu təcrübə onun tədqiqat mövzusunu daha geniş nəzəri çərçivəyə yerləşdirməsinə, müxtəlif ölkələrin münaqişə təcrübələri ilə müqayisəli yanaşmalar qurmasına və elmi metodologiyasını dərinləşdirməsinə şərait yaratmışdır.
Nərgiz Hacıyevanın beynəlxalq akademik yolunu səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri qazandığı imkanların ardıcıllığı və müxtəlifliyidir. Litva Hökumətinin təqaüdü, Erasmus+ proqramları, Avropa Diplomatiya Akademiyasının PZU Foundation təqaüdü, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin beynəlxalq hüquq proqramı, Konrad-Adenauer-Stiftung və DAAD dəstəkli təşəbbüslər, Yaponiya Xarici İşlər Nazirliyinin MIRAI proqramı, Beynəlxalq Siyasi Elmlər Assosiasiyasının qrantı və digər beynəlxalq akademik imkanlar onun elmi fəaliyyətinin coğrafiyasını genişləndirmişdir.
2019-cu ildə Avropa İttifaqının Şərq Tərəfdaşlığına həsr olunmuş beynəlxalq esse müsabiqəsində mükafat qazanması, 2022-ci ildə Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatı və Koreya Əqli Mülkiyyət Strategiyası Agentliyinin INNOCAMP proqramı çərçivəsində mükafata layiq görülməsi, 2023-cü ildə Oxford Character Project təşəbbüsü ilə keçirilən Global Leadership Challenge proqramında seçilən 100 iştirakçıdan biri olması onun fəaliyyətinin yalnız bir akademik istiqamətlə məhdudlaşmadığını göstərir. 2024-cü ildə Nazarbayev Universitetinin ən yaxşı məqalə mükafatına layiq görülməsi də tədqiqat fəaliyyətinin beynəlxalq səviyyədə qiymətləndirildiyini göstərən mühüm faktlardandır.
Bu nailiyyətlərin arxasında təkcə uğurlu müraciətlər deyil, elmi ideyanı əsaslandırmaq, tədqiqat təklifini hazırlamaq, akademik rəqabətə hazır olmaq və qarşıya qoyulan məqsədə sistemli şəkildə çalışmaq bacarığı dayanır. Nərgiz Hacıyevanın şəxsi akademik təcrübəsində təqaüd maddi dəstəkdən daha artıq məna daşıyır. O, təqaüdü bilik və zəhmətin yeni elmi imkanlara çevrilməsi, tədqiqatçının öz potensialını daha geniş mühitdə sınaması üçün açılan qapı kimi dəyərləndirir.
2024–2025-ci illərdə ABŞ-nin Miçiqan Universitetinin Weiser Visiting Fellowship proqramında iştirakı onun beynəlxalq akademik fəaliyyətində xüsusi yer tutur. Bu proqram çərçivəsində apardığı tədqiqatlar, akademik əməkdaşlıqları və Miçiqan Universitetinin elmi mühiti ilə əlaqələri onun araşdırmalarına yeni perspektivlər qazandırmışdır. Pauline Jones və John D. Branch kimi alimlərlə elmi əməkdaşlıq təcrübəsi, Ross Biznes Məktəbi və Weiser Mərkəzi ilə bağlı akademik mühitdə fəaliyyəti tədqiqatlarının institusional və müqayisəli istiqamətlərini genişləndirmişdir.
Miçiqan Universitetində diqqət yetirdiyi əsas məsələlərdən biri Qarabağın münaqişədən sonrakı bərpasında təhsil, elm və institusional potensialın roludur. Bu mövzu onun əvvəlki tədqiqatları ilə də məntiqi əlaqə yaradır. Çünki münaqişədən sonrakı bərpa yalnız dağıdılmış infrastrukturun yenidən qurulması ilə məhdudlaşmır. Davamlı inkişaf üçün insan kapitalının gücləndirilməsi, elmi biliklərin iqtisadi və sosial siyasətə tətbiqi, institusional etimadın formalaşdırılması və yeni idarəetmə mexanizmlərinin yaradılması da vacibdir.
2025-ci ildə Macarıstanın Ludovika İctimai İdarəetmə Universitetinin Ludovika Scholars Program proqramında iştirakı onun Mərkəzi Avropa akademik mühiti ilə əlaqələrini daha da möhkəmləndirmişdir. Burada postmünaqişə idarəçiliyi, su diplomatiyası, qanunsuz ticarət və geosiyasi münasibətlər istiqamətində tədqiqatlarını genişləndirməsi elmi maraqlarının çoxşaxəli xarakterini bir daha nümayiş etdirir.
Bütün bu akademik mərhələləri birləşdirən əsas xətt Nərgiz Hacıyevanın Qarabağ mövzusuna elmi münasibətidir. O, bu mövzunu yalnız milli emosiyanın ifadəsi kimi deyil, tarixi faktların, hüquqi münasibətlərin, iqtisadi proseslərin və siyasi institutların sistemli təhlilini tələb edən mürəkkəb elmi problem kimi araşdırır. Bu yanaşma milli mövqeyi elmi metodologiya ilə birləşdirmək, Azərbaycanla bağlı məsələləri beynəlxalq akademik müzakirələrdə nəzəri əsaslarla təqdim etmək baxımından əhəmiyyətlidir.
2026-cı ildə ABŞ-nin Nova Science Publishers nəşriyyatı tərəfindən çap olunmuş Economic Activities During the Occupation of Karabakh: A Case Study (1992–2020) of Decades of Property Exploitation in an Occupied Economy adlı monoqrafiyası bu tədqiqat xəttinin mühüm nəticələrindən biridir. Əsər 1992–2020-ci illərdə Qarabağın işğalı şəraitində formalaşmış qanunsuz iqtisadi münasibətləri, mülkiyyət hüquqlarının istismarını, transsərhəd ticarəti, təbii resurslardan istifadəni, əqli mülkiyyət məsələlərini və qeyri-formal idarəetmə mexanizmlərini elmi müstəvidə araşdırır.
Monoqrafiyanın əhəmiyyəti konkret hadisələri sadalamaqdan daha genişdir. Burada işğal olunmuş ərazilərdə iqtisadi münasibətlərin necə təşkil oluna bilməsi, qanuni mülkiyyət hüquqları ilə faktiki iqtisadi nəzarət arasındakı ziddiyyətlər, qeyri-leqal bazarların hansı institusional şəraitdə davamlılıq qazanması və belə sistemlərin münaqişədən sonrakı dövrdə hansı nəticələr doğurması kimi məsələlər ön plana çıxır. Əsərdə istifadə olunan “occupied economies” — “işğal olunmuş iqtisadiyyatlar” anlayışı da bu mövzunun daha geniş nəzəri müzakirələrə çıxarılması baxımından diqqətəlayiqdir.
Tədqiqatın elmi məzmunu Qarabağ həqiqətlərinin beynəlxalq auditoriyaya yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, elmi arqumentlər, iqtisadi təhlillər və institusional yanaşmalar vasitəsilə çatdırılması baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Monoqrafiyanın Norveçin Agder Universitetində geosiyasət kursunda istifadə olunması barədə təqdim olunan məlumat isə əsərin beynəlxalq akademik mühitdə müzakirə və tədris kontekstinə daxil olduğunu göstərir.
Nərgiz Hacıyevanın elmi fəaliyyətinin miqyası yalnız bu monoqrafiya ilə məhdudlaşmır. Təqdim etdiyi akademik məlumatlara əsasən, o, 50-dən artıq elmi və akademik əsərin müəllifi və həmmüəllifidir; bunların təxminən 25-i Scopus bazasında indeksləşdirilən nəşrlərlə bağlıdır. Məqalələri, kitab fəsilləri, beynəlxalq elmi layihələrdə həmmüəllifliyi və akademik redaktorluq fəaliyyəti onun tədqiqat maraqlarının siyasi iqtisad, beynəlxalq münasibətlər, gender məsələləri, davamlı inkişaf, innovasiya, iqtisadi hüquq və institusional idarəçilik kimi müxtəlif sahələri əhatə etdiyini göstərir.
2025-ci ildə Emerald Publishing nəşriyyatında çap olunan Sustainable Development and Green Innovation: Managing Risk through Interdisciplinary Approaches and Policy Strategies adlı kitabın həmmüəllif-redaktoru kimi fəaliyyəti, eləcə də Taylor & Francis/Routledge nəşriyyatının Culture, History, and Geopolitics in Central Asia və Springer Nature World Sustainability Series çərçivəsində təqdim olunan Governing the Future: Politics, Policy, and Participation for the SDGs kimi elmi nəşrlərlə bağlı fəaliyyəti onun beynəlxalq elmi əməkdaşlıq dairəsinin genişliyini göstərir.
Elmi məqalə yazmaq, kitab hazırlamaq, tədqiqat aparmaq və beynəlxalq nəşrlərdə iştirak etmək bir alimin fərdi akademik fəaliyyətinin mühüm tərəfləridir. Lakin elmi potensialın daha geniş ictimai nəticəyə çevrilməsi üçün biliklə yanaşı, elmi təşkilatçılıq, akademik idarəçilik və yeni tədqiqatçılar üçün imkanların yaradılması da vacibdir. Nərgiz Hacıyevanın fəaliyyətində bu istiqamət ayrıca yer tutur.
2022-ci ildən Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Elmi fəaliyyətin təşkili şöbəsinin müdiri kimi fəaliyyəti onun elmi idarəçilik sahəsindəki məsuliyyətini müəyyən edir. Eyni zamanda UNEC-in Magistratura Məktəbində dosent kimi tədris fəaliyyəti ilə məşğuldur. Rəqabət hüququ, iqtisadi hüquq, makroiqtisadi konyunktur dəyişiklikləri və dövlət siyasəti, beynəlxalq ticarət siyasəti, siyasi elmlər və digər fənlərin tədrisi onun elmi biliklərini tələbələrlə bölüşməsinə, nəzəri məsələləri tədris prosesində müzakirəyə çıxarmasına imkan yaradır.
Elmi fəaliyyətin təşkili yalnız hesabatların hazırlanması və inzibati proseslərin idarə olunması demək deyil. Müasir universitetin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri elmi ideyaların yaranması, inkişafı və beynəlxalq elmi dövriyyəyə daxil olması üçün əlverişli mühit formalaşdırmaqdır. Nərgiz Hacıyevanın yanaşmasında da universitetin beynəlxalq nüfuzu yalnız əməkdaşlıq memorandumlarının və rəsmi əlaqələrin sayı ilə deyil, həmin əlaqələrin real elmi nəticələrə çevrilməsi ilə ölçülür.
Beynəlxalq elmi layihələrdə iştirak, müəllim və tədqiqatçı mobilliyi, qrant proqramlarına müraciət, akademik yazı bacarıqlarının inkişafı, nüfuzlu elmi jurnallarda nəşr və tədqiqat keyfiyyətinin yüksəldilməsi onun diqqət yetirdiyi istiqamətlərdəndir. ConnectEurasia: Designing Collaborative Online Learning for Sustainability layihəsi, Business in Eurasia proqramı, qadın sahibkarlığının inkişafı və monitorinq-qiymətləndirmə potensialının artırılması üzrə təşəbbüslər bu fəaliyyətin praktiki istiqamətlərini əks etdirir.
Onun akademik redaktorluq və elmi nəşrlərlə bağlı fəaliyyəti də diqqətəlayiqdir. Journal of Belt and Road Studies jurnalında baş redaktor müavini, International Journal of Gender, Knowledge and Social Futures jurnalında həmməbaş redaktor kimi fəaliyyəti, digər akademik nəşrlərin redaksiya proseslərində iştirakı elmi kommunikasiyanın və tədqiqat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəlmiş fəaliyyətinin tərkib hissəsidir.
Nərgiz Hacıyevanın elmi idarəçilik fəlsəfəsinin mahiyyətində bir fikir dayanır: universitet alimin yaradıcılığını çətinləşdirən deyil, onun potensialını üzə çıxaran, elmi əməkdaşlığı asanlaşdıran və yeni ideyaların inkişafına şərait yaradan mühit olmalıdır. Bu baxımdan onun fəaliyyətində elmi diplomatiya xüsusi məna daşıyır. Elmi diplomatiya onun üçün yalnız xarici universitetlərlə əlaqə qurmaq deyil, Azərbaycanın elmi potensialını beynəlxalq aləmdə tanıtmaq, yerli tədqiqatçıları qlobal bilik mübadiləsinə daxil etmək və əldə olunan təcrübəni ölkənin elmi mühitinə gətirmək vasitəsidir.
Onun rəhbərlik etdiyi UNEC Xanım Tədqiqatçılar Şurası bu məqsədin mühüm istiqamətlərindən biridir. Otuzdan artıq qadın tədqiqatçını birləşdirən bu platforma qadın alimlərin elmi fəaliyyətinin genişləndirilməsi, beynəlxalq akademik şəbəkələrdə təmsilçiliyinin gücləndirilməsi, tədqiqat bacarıqlarının inkişafı və birgə elmi layihələrin təşviqi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Qadınların elmdə iştirakı yalnız statistik göstərici və ya bərabərlik məsələsi deyil. Bu, elmi mühitə yeni təcrübələrin, fərqli baxışların, müxtəlif tədqiqat suallarının və alternativ düşüncə istiqamətlərinin daxil olması deməkdir. Qadın alimlərin beynəlxalq elmi platformalarda təmsilçiliyi onların fərdi inkişafı ilə yanaşı, bütövlükdə elmi ictimaiyyətin intellektual imkanlarını da genişləndirir.
Nərgiz Hacıyevanın bu istiqamətdəki fəaliyyəti qadın tədqiqatçıların yalnız elmi tədbirlərdə iştirakına deyil, onların akademik potensialının real nəticələrə çevrilməsinə yönəlmişdir. Elmi yazı, nəşr, tədqiqat metodologiyası, beynəlxalq əməkdaşlıq və layihə hazırlığı kimi sahələrdə imkanların yaradılması bu platformanın əsas məqsədlərindəndir. Burada əsas fikir qadın alimlərin bir-birinə dəstək verməsi, bilik və təcrübəni paylaşması, fərdi uğurları ortaq akademik inkişafın tərkib hissəsinə çevirməsidir.
Nərgiz Hacıyevanın beynəlxalq akademik fəaliyyətində xarici dillərə və müxtəlif mədəniyyətlərə maraq da mühüm yer tutur. Azərbaycan dili ilə yanaşı, ingilis, türk, rus, alman, fransız və litva dillərində müxtəlif səviyyələrdə ünsiyyət imkanlarına malik olması ona fərqli elmi ənənələri izləmək, müxtəlif mənbələrlə işləmək və beynəlxalq akademik mühitdə əlaqələr qurmaq imkanı verir.
Dil onun üçün yalnız sözlərin bir dildən digərinə çevrilməsi vasitəsi deyil. Hər dil ayrı bir mədəniyyətin, düşüncə tərzinin və tarixi təcrübənin qapısıdır. Müxtəlif dillərdə elmi ədəbiyyatı izləmək, fərqli məktəblərin nəzəri yanaşmalarını müqayisə etmək və beynəlxalq müzakirələrdə iştirak etmək tədqiqatçının dünyagörüşünü zənginləşdirir. Nərgiz Hacıyevanın çoxdilli akademik təcrübəsi onun siyasi iqtisad və beynəlxalq münasibətlər üzrə araşdırmalarında tarixi, hüquqi, iqtisadi və siyasi yanaşmaları bir araya gətirməsinə də imkan yaradır.
Onun düşüncəsində milli kimliklə beynəlxalq elmi mənsubiyyət arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, alim öz milli-mənəvi köklərini qoruyaraq dünya elminin fəal iştirakçısına çevrilə bilər. Bu yanaşma xüsusilə Azərbaycan elminin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki dünya elmi ilə dialoq qurmaq üçün insan öz mənsubiyyətindən imtina etməli deyil; öz elmi potensialını, milli təcrübəsini və tədqiqat mövzularını beynəlxalq elmi standartlarla təqdim etməyi bacarmalıdır.
Nərgiz Hacıyevanın elmi fəlsəfəsinin mərkəzində azad düşüncə, intellektual cəsarət və yaradıcı axtarış dayanır. O, elmi yalnız nəşrlərin sayına, hesabatlara, formal göstəricilərə və inzibati prosedurlara bağlamağın düzgün olmadığını düşünür. Elmin əsas mahiyyəti yeni bilik yaratmaq, mövcud nəzəriyyələri sorğulamaq, hadisələrə fərqli baxış təqdim etmək və cəmiyyətin inkişafına real töhfə verməkdir.
Onun yanaşmasında alim hazır cavabların təkrarlayıcısı deyil, sual verməkdən çəkinməyən, mövcud biliklərin sərhədlərini yoxlayan və yeni izahlar axtaran insandır. Elmi fəaliyyətin mahiyyəti yalnız məlum olanı təsdiqləməkdən ibarət olsaydı, bəşəriyyətin intellektual inkişafı da məhdudlaşardı. Elm məhz şübhə, müqayisə, tənqid və yenilik sayəsində irəliləyir.
Bu mövqeyin onun elmi idarəçilik fəaliyyətinə də təsir göstərməsi diqqətəlayiqdir. Çünki elmi mühitin inkişafı üçün yalnız güclü alimlər deyil, onların sərbəst düşünə, əməkdaşlıq edə və yeni ideyalarını həyata keçirə biləcəkləri institusional şərait də lazımdır. Elmin bürokratik yük altında yaradıcı gücünü itirməməsi, tədqiqatçının vaxtının və enerjisinin əsasən elmi işə yönəlməsi onun vurğuladığı prinsiplərdəndir.
Nərgiz Hacıyevanın fikrincə, elmdə fərqli düşünmək özlüyündə üstünlük deyil. Əsas məsələ fərqli düşüncəni əsaslandırmaq, onu elmi metodologiya ilə yoxlamaq və yeni bilik formasına çevirməkdir. Bu baxımdan intellektual cəsarət məsuliyyətlə, yaradıcılıq elmi dəqiqliklə, azadlıq isə akademik etika ilə tamamlanmalıdır.
Onun həyat yoluna nəzər saldıqda bir başqa mühüm xüsusiyyət də diqqəti cəlb edir: qazandığı beynəlxalq təcrübəni yalnız şəxsi nailiyyət kimi qəbul etməməsi. Gəncədə formalaşan bir tədqiqatçının Litvada, Fransada, İsveçrədə, ABŞ-də və digər ölkələrdə qazandığı bilik və əlaqələr, əgər yalnız fərdi bioqrafiyada qalsaydı, öz ictimai potensialının bir hissəsini itirərdi. Bu təcrübənin universitet mühitinə, gənc alimlərə, qadın tədqiqatçılara və yeni elmi layihələrə ötürülməsi isə onu daha geniş mənəvi və institusional məna ilə zənginləşdirir.
Ziyalılıq yalnız çox bilmək, elmi dərəcə daşımaq və ya nüfuzlu universitetlərdə fəaliyyət göstərməklə müəyyən olunmur. Ziyalı olmaq həm də biliyin məsuliyyətini dərk etmək, əldə olunan imkanları başqaları üçün də əlçatan etməyə çalışmaq, cəmiyyətin intellektual inkişafına töhfə vermək deməkdir. Bu baxımdan Nərgiz Hacıyevanın elmi təşkilatçılıq, beynəlxalq əməkdaşlıq və qadın tədqiqatçıların dəstəklənməsi istiqamətindəki fəaliyyəti onun akademik bioqrafiyasının mühüm tərəfidir.
Onun həyat hekayəsinin başlanğıcına qayıtdıqda isə bütün bu mürəkkəb akademik mənzərənin arxasında sadə, lakin güclü bir həqiqətin dayandığını görürük: insanın gələcəyinə təsir göstərən ən mühüm sərvətlərdən biri ailədə aldığı tərbiyə, təhsilə münasibət və öyrənmək həvəsidir. Atasının tarixə və fəlsəfəyə marağı, anasının zəhmət və intizam tərbiyəsi, uşaqlıq illərinin musiqisi, kitabları və intellektual söhbətləri illər sonra onun elmi şəxsiyyətində müxtəlif formalarda özünü göstərmişdir.
Bu mənada Nərgiz Hacıyevanın həyat yolu yalnız bir alim haqqında bioqrafik məlumatların toplusu deyil. Bu, ailə mühitində yaranan mənəvi kapitalın təhsilə, təhsilin elmi zəhmətə, elmi zəhmətin beynəlxalq akademik əməkdaşlığa və həmin əməkdaşlığın cəmiyyətə xidmət etmək məsuliyyətinə çevrilməsinin nümunəsidir.
Onun elmi fəaliyyətində Qarabağ mövzusunun xüsusi yer tutması da bu mənəvi və intellektual bağlılığın ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Doğma ölkəsinin tarixi və taleyi ilə bağlı məsələləri elmi araşdırmanın predmetinə çevirmək, onları beynəlxalq akademik müzakirələrə çıxarmaq və mürəkkəb hadisələri nəzəri əsaslarla izah etmək milli yaddaşla elmi məsuliyyətin qovuşduğu bir istiqamətdir.
Nərgiz Hacıyevanın həyatında doktorluq dərəcəsi son dayanacaq deyil, müstəqil elmi düşüncənin yeni mərhələsidir. Beynəlxalq təqaüdlər yekun məqsəd deyil, daha geniş tədqiqat imkanlarına açılan qapılardır. Monoqrafiyanın nəşri isə elmi axtarışın tamamlanması deyil, yeni sualların, müqayisəli araşdırmaların və nəzəri müzakirələrin başlanğıcıdır.
Qarşıdakı illərdə münaqişə iqtisadiyyatı, işğal olunmuş iqtisadi sistemlər, qeyri-leqal bazarlar, mülkiyyət hüquqları, dövlət hakimiyyətinin iqtisadi əsasları və postmünaqişə bərpası üzrə araşdırmalarını genişləndirmək onun elmi istiqamətinin davamlılığını müəyyən edir. Bu sahələrdə yeni empirik materialların toplanması, fərqli ölkələrin təcrübələrinin müqayisəsi və beynəlxalq nəzəri müzakirələrə töhfə verilməsi onun gələcək elmi axtarışlarının mühüm istiqamətlərindəndir.
Nərgiz Hacıyevanın portretini tamamlayan ən mühüm cəhət isə onun həyatını bitmiş uğur hekayəsi kimi deyil, davam edən intellektual axtarış kimi qəbul etməsidir. Çünki həqiqi elm adamı üçün hər cavab yeni sualın başlanğıcıdır. İnsan nə qədər çox öyrənirsə, bilmədiklərinin miqyasını bir o qədər dərindən dərk edir. Elmi inkişafın ən böyük hərəkətverici qüvvəsi də məhz bu idrak ehtiyacıdır.
Gəncənin tarixi yaddaşından başlayan bu yolun müxtəlif ölkələrin universitetlərinə, tədqiqat institutlarına və beynəlxalq elmi platformalara qədər uzanması bir daha göstərir ki, insanın doğulduğu məkan onun düşüncəsinin son sərhədi deyil. Əksinə, həmin məkan onun mənəvi başlanğıcı, dünyaya baxışının ilk məktəbi ola bilər. Sonrakı yolu isə bilik, zəhmət, iradə və düşüncə azadlığı müəyyən edir.
Nərgiz Hacıyevanın həyat və fəaliyyətində diqqəti cəlb edən əsas məqam budur: o, tarixə maraqla başlayan yolunu siyasi elmlər və siyasi iqtisad istiqamətində elmi tədqiqatlara, beynəlxalq akademik təcrübəyə, elmi təşkilatçılığa və yeni tədqiqatçılar üçün imkanların yaradılmasına qədər genişləndirmişdir. Bu yolun hər mərhələsində Gəncədən gələn mənəvi köklər, ailədən alınan tərbiyə və Azərbaycan elmini beynəlxalq elmi məkanla əlaqələndirmək istəyi özünü göstərir.
Hər bir insanın arxasında bir ömür, hər bir ömrün arxasında isə görünən və görünməyən zəhmət dayanır. Elmi nailiyyətlərin arxasında çox vaxt gecələrlə davam edən araşdırmalar, yüzlərlə oxunan mənbə, yenidən işlənən mətnlər, uğursuz müraciətlərdən sonra təkrar cəhdlər, müxtəlif elmi yanaşmalar arasında aparılan müqayisələr və bəzən heç kimin görmədiyi səssiz əmək olur. Ona görə də alim haqqında danışarkən yalnız əldə etdiyi nəticələri sadalamaq kifayət etmir. Həmin nəticələrə aparan düşüncə tərzini, iradəni və mənəvi dayanıqlığı da görmək lazımdır.
Nərgiz Hacıyevanın portretində bizi maraqlandıran da məhz bu bütövlükdür: ziyalı ailəsində formalaşan uşaqlıq maraqları, tarixə və siyasətə yönələn düşüncə, müxtəlif ölkələrdə qazandığı akademik təcrübə, Qarabağla bağlı elmi araşdırmaları, beynəlxalq nəşrləri, universitetdəki təşkilati fəaliyyəti və gələcəyə yönəlmiş intellektual axtarışları.
Onun həyat fəlsəfəsini ifadə edən əsas fikir belə ümumiləşdirilə bilər: elm insanı yalnız bilikli etməməli, həm də daha sərbəst düşünən, daha məsuliyyətli qərar verən və cəmiyyətin inkişafına töhfə göstərən şəxsiyyətə çevirməlidir. Alimin həqiqi dəyəri yalnız yazdığı əsərlərin sayı ilə deyil, yaratdığı elmi ideyaların, açdığı imkanların və özündən sonra formalaşmasına kömək etdiyi intellektual mühitin gücü ilə də ölçülür.
Bəlkə də bu səbəbdən Nərgiz Hacıyevanın bioqrafiyasına nəzər salarkən qarşımızda yalnız beynəlxalq təqaüdlər qazanan, elmi dərəcə əldə edən və nüfuzlu nəşrlərdə əsərləri çap olunan bir tədqiqatçının portreti dayanmır. Qarşımızda biliklə öz yolunu quran, milli köklərini qoruyaraq dünya elminə açılan, elmi azadlığı və intellektual məsuliyyəti müdafiə edən, qazandığı təcrübəni daha geniş akademik mühitə ötürməyə çalışan bir Azərbaycan ziyalısının həyat mənzərəsi canlanır.
İnsan dünyaya haradan gəldiyini seçmir. Lakin hansı biliklərə yiyələnəcəyini, hansı sualların arxasınca gedəcəyini, hansı ideyaları müdafiə edəcəyini və gələcək nəsillərə hansı mənəvi-intellektual irsi ötürəcəyini öz zəhməti, iradəsi və seçimləri ilə müəyyənləşdirir.
Gəncənin tarixi yaddaşından dünya elminin mürəkkəb nəzəri müzakirələrinə uzanan Nərgiz Hacıyevanın yolu da bu həqiqətin ifadəsidir. Bu, keçmişdən gələn mənəvi köklərin müasir elmi düşüncə ilə qovuşmasının, milli kimliyin qlobal bilik məkanında öz səsini tapmasının və insanın öyrənmək həvəsi ilə öz həyatının üfüqlərini genişləndirməsinin hekayəsidir.
Çünki elmin həqiqi sərhədi coğrafi xəritələrdə deyil, insan düşüncəsinin imkanlarındadır. Həqiqi alim isə yalnız bildikləri ilə deyil, hələ cavabını axtardığı suallarla, yeni bilik yaratmaq cəsarəti və özündən sonra açdığı intellektual yollarla tanınır.
Nərgiz Hacıyevanın elmi həyatı da məhz bu axtarışın davamıdır — Gəncədən başlayan, dünya elminə açılan və hələ qarşıda yeni səhifələri yazılacaq bir intellektual yolun davamı…
AMİDTV.AZ
Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü,AMİDTV.AZ sayının təsisçisi













5