Suyun təmizliyinə, çayın ardıcıllığına, landşaftın səbrinə bənzər bir ömrün daşıyıcısıdır dosent İradə Sabir qızı Əliyeva

Post Views: 20

Qurunun odla, səmanın isə buzla mübarizə apardığı bu qlobal dövrdə, su, sadəcə bir kimyəvi birləşmə deyil, varlığın özüdür. O, həyatın qanı, torpağın canı, bəşəriyyətin gələcəyidir. Su, sadəcə ekoloji resurs deyil, o, sosial ədalət və mənəviyyat məsələsidir. Varlığın özü olan suyu qorumaq, insanlığın özünü qoruması deməkdir.Təbiəti mühafizə – sadəcə ağac əkmək, ya da çirkli suyu təmizləmək deyil. Bu, özümüzə qayıdışın, vicdanımızın oyanışının və Yer Kürəsinə olan mənəvi borcumuzun dərkidir. Elə bu məqsədlə 2024-cü ilin Azərbaycanda “Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili” elan edilməsi, dövlətin təbiətlə münasibətlərində yeni, strateji bir dövrün başlanğıcıdır. Bu, sadəcə bir illik kampaniya deyil, həm qlobal iqlim təzyiqlərinə cavab, həm də Vətənimizin zəngin, lakin həssas təbiətinə göstərilən ali diqqətin təzahürüdür. Bu ilin ruhu, coğrafi mövqeyimizə görə iqlim dəyişikliklərinin bilavasitə təsirlərinə məruz qalan ölkəmizin təbiətlə barışıq, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlıq axtarışıdır.Azərbaycan iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı çağırışla üz-üzə dayansa da, “Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili” bu mübarizədə təkcə texniki deyil, həm də mənəvi qüvvəmizin səfərbərliyidir. Gəlin, təbiətin sınağını birlikdə keçək, yaşıl bir gələcək naminə həmrəy olaq və Vətənimizin zənginliyini, təbiətini qoruyaraq, onu nəsillərə təmiz və firavan miras qoyaq.Təbiətin hər səsi öz içində bir hikmət daşıyır, çaylar axarkən danışar, dağlar sükutla düşünər, torpaq yaddaşına izlər həkk edər. Bu sirləri anlamaq üçün isə həm müşahidə, həm də elmi dəqiqlik gərəkdir. Məhz belə bir baxışın sahibi İradə Əliyeva, ömrünü coğrafiyanın ən həssas qatlarına, suyun, landşaftın və təbiət ritminin araşdırılmasına həsr edən alimdir.Azərbaycanda su resurslarının fədaisi, Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) Hidrometeorologiya kafedrasının müdiri, dosent İradə Sabir qızı Əliyeva məhz belə bir elm fədaisi İradə Əliyeva, 1958-ci ilin noyabr küləyi Bərdəyə təravətli bir səhər bəxş edəndə dünyaya gələn bu qızcığazın həyat yolunun bir gün elmi zirvələrə aparacağını heç kim bilmirdi. Ancaq tale sehrli şəkildə onu torpaqla, suyla, küləklə danışmağı bacaran bir mütəxəssisə çevirdi. Sumqayıtda keçən məktəb illəri və daha sonra Bakı Dövlət Universitetinin geoloji-coğrafiya fakültəsində aldığı təhsil onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu.Elmin sükutla, dəqiqiliklə, səbrlə qovuşduğu bu sahədə o, yalnız nəzəriyyəni deyil, təbiətin ritmini öyrənirdi. Kiçik Qafqaz çaylarının axını, su ehtiyatlarının dəyişkənliyi, landşaftların hidroloji ruhu – bunların hər biri onun üçün sadəcə tədqiqat mövzusu deyil, həyat fəlsəfəsinin bir parçasına çevrilmişdi. 1980-ci ildən etibarən elm yollarında addımlayan İradə Əliyeva AMEA-nın Aerokosmik Tədqiqatlar İnstitutunda çalışaraq təbiətin kosmosla olan dialoqunu araşdırdı. Daha sonra Coğrafiya İnstitutunda aspirantura illəri onu landşaft–hidrologiya kimi mürəkkəb elmi sahələrin dərinliklərinə aparırdı.
1986-cı ildən BDU-da başlanan pedaqoji fəaliyyəti isə onun elmi təcrübəsini yüzlərlə tələbəyə ötürməsi demək idi. Hər dərsində çayların axınında gizlənmiş qanuna uyğunluqlar, göllərin yaddaşı, suyun mənbədən sonsuzluğa olan səfəri haqqında danışır, tələbələrini elmə deyil, düşünüb duymağa səsləyirdi.Burada o, həm baş laborant, həm müəllim, daha sonra isə baş müəllim kimi fəaliyyət göstərərək hidrometeorologiya və hidroloji proseslərin nəzəri əsaslarını onlarla tələbənin yaddaşına, yüzlərlə tələbənin dünyagörüşünə hopdurdu.İradə xanım 1993-cü ildən Hidrometeorologiya kafedrasında çalışır, 2010-cu ildən dosentdir. Bu fəaliyyət əməyinin əbəs olmadığını sübut edir. BDU-nun 100 illiyi münasibətilə təltif olunduğu medal, onun universitet və elm qarşısındakı xidmətlərinin rəsmi təsdiqidir.
Bu gün İradə Sabir qızı Əliyeva həm Böyük Qafqazın sularının sirrini açmaq, həm də növbəti alimlər nəslini yetişdirmək üçün yorulmadan çalışır. O, təkcə rəqəmləri deşifrə etmir, həm də təbiətə hörməti, elmə fədakarlığı təbliğ edir.Onun illərlə davam edən elmi yolu, quru faktlardan ibarət hesabat deyil, Azərbaycanın Böyük Qafqaz dağlarından tutmuş quruma təhlükəsi ilə üz-üzə qalan Aral-Urmiya gölləri hövzəsinə qədər uzanan bir sevgi və məsuliyyət dastanına bənzəyir.2015-ci ildən başladığı doktorluq dissertasiyasının mövzusu hər bir hidrometeoroloq üçün zirvə hədəfi daşıyır: “Böyük Qafqazda çay axınının şaquli strukturunun məkan və zaman qanunauyğunluğunun tədqiqi”. Bu, çayın yalnız səthdəki sürətini yox, dərininə enərək axımın üç ölçülü fəzasını, onun zamanla necə dəyişdiyini anlamaq cəhdidir. Təsəvvür edin: alim elmi alətlərlə Qafqazın nəhəng, dik yamaclarından süzülən suların hər damlasının sirrini açmağa çalışır.İradə Əliyeva təkcə yerli problemlərlə məhdudlaşmır. Onun elmi marağı Azərbaycan sərhədlərini aşaraq, qlobal ekoloji fəlakətin simvolu olan Aral və Urmiya göllərinin quruması səbəblərinin araşdırılmasına qədər uzanır. 2020-ci ildə bu mövzuda dərc etdiyi məqalələr, alimin regional mütəxəssis olmaqla yanaşı, su ehtiyatlarının qeyri-rəsmi “vicdanı” olduğunu göstərir.
Ən böyük uğur isə auditoriyada qazanılır. BDU-nun Hidrometeorologiya kafedrasının müdiri kimi o, yüzlərlə gənc kadr yetişdirib. O, tələbələrə təkcə “Qurunun hidrologiyası” və “Landşaftşünaslıq” kimi fundamental fənləri deyil, həm də “Külək və günəş enerji ehtiyatları” kimi XXI əsrin çağırışlarını öyrədir. Onun dərs dediyi fənlərin siyahısı elmi-pedaqoji missiyanın nə qədər kompleks və zəngin olduğunu göstərir.
Onun qələmindən çıxan 1 dərslik, 2 dərs vəsaiti və 1 monoqrafiya, eləcə də 90-dan çox elmi məqalə (o cümlədən, 8 fənn proqramı və metodik göstəricilər) 2 kitabında və sayısız konfrans və simpoziumlarda çıxışlarında öz əksini tapmışdır,bu elmi irsin sarsılmaz sütunlarıdır. İradə Əliyeva təkcə laboratoriya və auditoriya ilə kifayətlənməyib—elmi beynəlxalq səviyyələrdə təmsil etməyi də bacarıb. YUNESKO-nun su ehtiyatları problemlərinə həsr olunmuş tədbirləri, ekologiya və hidrometeorologiya mövzularında regional konfranslar onun fəaliyyət dairəsinin genişliyini göstərir.Bu tədbirlərdə o, Azərbaycanın su ehtiyatları və landşaft problemlərini dünyaya çatdıran mütəxəssislərdən biri kimi çıxış edib.2013-cü ildə nəşr etdiyi “Kiçik Qafqaz çay hövzələrinin landşaft-hidroloji xüsusiyyətləri…” monoqrafiyası bu sahədə çalışan hər kəs üçün qiymətli mənbədir.Monoqrafiya bizə öyrədir ki, çay axımı yalnız yağışın miqdarı ilə deyil, həm də keçdiyi ərazinin landşaftının “ruh halı” ilə müəyyən edilir. Meşənin sıxlığı, yamacın dikliyi, torpağın tərkibi… Bütün bunlar çayın rejiminə təsir edən gizli imzalardır. Ən vacibi isə, bu əsər “azsulu dövr axımı” probleminə xüsusi diqqət yetirir. Bu, ölkənin su təhlükəsizliyi baxımından kritik bir məqamdır. Monoqrafiya, suyun ən çox ehtiyac duyulduğu quraq dövrlərdə Kiçik Qafqaz sularının necə idarə olunmalı olduğuna dair bir yol xəritəsidir.İradə Əliyeva üçün su sadəcə bir fiziki substansiya deyil, canlı bir sistem, coğrafiyanın döyünən ürəyidir. Onun namizədlik işi – “Kiçik Qafqaz landşaftlarının çayların rejiminə təsiri” – bölgənin hidrologiyasına yeni elmi yanaşma gətirən tədqiqat oldu.O, çayları xəritədə çəkilmiş mavı xətlər kimi deyil, torpağın damarları, landşaftın ruhu kimi dərk edirdi.
Təhsildə baş müəllim olmaq sadəcə akademik titul deyil,bu, gənc beyinləri formalaşdırmaq, onlara istiqamət vermək, elmi sevdirə bilmək missiyasıdır. Universitetin auditoriyalarında “Qurunun hidrologiyası”, “Landşaftşünaslıq”, “Azərbaycanın hidroqrafiyası”, “Göl və su anbarlarının hidrologiyası” kimi fənlər onun dilində həyat tapırdı.Onun dərslərinə gələn tələbələr yalnız dərs almır, həm də düşüncələrinə yeni coğrafi bucaqlar qazandırırdı.Onun elmi əsərlərinin baş mövzusu Kiçik Qafqazdır – çaylarının təbiəti, landşaftlarının gizli sistemi, bölgənin ekoloji tarazlığı. “Kiçik Qafqaz çaylarının zaman və ərazi differensasiyası”, “Landşaft-hidroloji rayonlaşdırma” kimi əsərləri bu sahədə əsaslı tədqiqat nümunələrindəndir.Əliyevanın əsərləri arasında iki mühüm iş diqqəti cəlb edir ki, bunlar da publisistik səslənməyə xüsusi ehtiyac duyur: “Qarabağ silsilələri və ona yaxın ərazilərin çay-dərə şəbəkəsinin təhlili” (2008) və “Kiçik Qafqazın transsərhəd çaylarının axımının müasir dəyişmələri” (2008).İradə Əliyevanın müəllifi olduğu 8 fənn proqramı, o cümlədən Hidrometeorologiya ixtisası üçün “Azərbaycanın hidroqrafiyası” proqramları, onun bilikləri sistemləşdirmə və təhsil normativlərinə çevirmə bacarığının göstəricisidir. Bu proqramlar – elmi biliklərin gənc nəslə ötürülməsinin rəsmi “kodeksidir”.
İradə Sabir qızı Əliyevanın bütün elmi və pedaqoji fəaliyyəti monoqrafiyasından tutmuş metodik göstəricilərinə qədər Azərbaycanın təbiətinə dərin bir hörmət və elmə tükənməz bir sevginin ifadəsidir. O, təkcə bir alim yox, həm də su ehtiyatlarımızın mühafizəsi və düzgün istifadəsi naminə çalışan bir fədaidir. Onun elmi irsi, Qafqazın sularının həmişə aydın və saf axacağına olan inamımızı gücləndirir.
Qarabağda tarixi torpaqlarımızın hər dərəsində indi bərpa və dirçəliş proqramı sürətlə aparılır. İradə müəllimənin təhlilləri göstərir ki, hərbi əməliyyatlardan sonra regionun çay-dərə şəbəkəsini yalnız bərpa etmək yox, həm də Landşaftşünaslıq elminin təməl prinsipləri (“Landşaftşünaslığın əsasları” kitabı, 2008) əsasında, ekoloji tarazlığı qoruyaraq idarə etmək lazımdır.
Transsərhəd çayların axımı isə regional sülhün və əməkdaşlığın hidrosiyasətini diktə edir. Su, coğrafi qanunlarına görə qardaşdır, siyasi sərhədlərə görə yox. Onun “hidroloji müşahidə məntəqələri şəbəkəsinin təhlili” (2006) işi bu həssas ehtiyatın daim nəzarət altında saxlanılmasının vacibliyini vurğulayır..Kiçik Qafqaz çaylarının zaman və məkan üzrə dəyişmələri, landşaftın hidroloji sistemi, su ehtiyatlarının antropogen təsirlər qarşısında davranışı bütün bu mövzular onun elmi fəaliyyətinə xüsusi istiqamət verib.
Əslində, o, Kiçik Qafqazı xəritədə deyil, elmi düşüncəsində addım-addım gəzir, onun çaylarına qulaq asır, dağların nəfəsini duyur, meşələrin hidroloji reaksiyalarını öyrənirdi.
Bu xanım alim həm də bir ömür yoldaşı,2 övladına ana, 4 nəvəsinə isə nənədir, ən ümdəsi bir müəllimdir. Ailənin, təbiətin və elmin üçbucağı onun həyatı boyu harmonik şəkildə davam edib. Onun sadəliyi, zəhmətkeşliyi, tələbələrinə qarşı qayğısı, elmi məsələlərə prinsipial yanaşması onu həm fakültə kollektivində, həm də geniş elmi ictimaiyyətdə hörmətli simaya çevirmişdir.
İradə Əliyevanın elmi həyatı coğrafiyanın ən həssas sahələrindən biri olan hidrometeorologiyanın inkişafı üçün dəyərli töhfələr verib.İradə Əliyeva Azərbaycanın su ehtiyatlarının öyrənilməsi, landşaft problemlərinin araşdırılması və hidrometeoroloji hadisələrin təhlili mövzularında müxtəlif beynəlxalq və respublika səviyyəli konfranslarda çıxış edib. YUNESKO-nun su ehtiyatlarına həsr olunmuş tədbirləri, ekologiya və hidrometeorologiya mövzularında elmi simpoziumlar onun elmi irsinin coğrafiyasını Azərbaycanın sərhədlərindən kənara daşıyırdı. Onun araşdırmaları təkcə su ehtiyatları haqqında deyil, həm də insan–təbiət münasibətinin mahiyyəti haqqında danışır.
Bu gün o, tələbələri, həmkarları və elmi əsərləri ilə Azərbaycan coğrafiya elminin sakit, lakin qüdrətli axarı kimi yaşayır və fəaliyyətini davam etdirir.İradə Əliyeva həm alim, həm müəllim,dosent, həm də həyatın müxtəlif sahələrində zərif, lakin prinsipial mövqeyi ilə seçilən bir şəxsiyyətdir. Onun elmi fəaliyyəti suyun, torpağın və landşaftın sirrlərini açmaqla yanaşı, gənc nəsli düşünməyə, araşdırmağa və təbiətlə harmoniyada yaşamağa səsləyir.
Torpağa baxanda sadəcə palçıq, suya baxanda sadəcə axar maye, dağlara baxanda sadəcə qaya yığını görmək, bəşəriyyətin ən böyük korluğudur. Kainat böyük bir orkestrdir və təbiət bu orkestrin vahid partiturasıdır. Hər bir element – meşənin kökü, çayın axını, havanın nəfəsi – bir-biri ilə görünməz, lakin qırılmaz tellərlə bağlıdır. Təbiət vahiddir, onun sirlərini açmaq və qorumaq isə bizim ali borcumuzdur.Bir alimin dilindən eşitdiyimiz “Landşaftşünaslığın əsasları” məhz bu vəhdəti izah edir. Landşaft sadəcə gözəl mənzərə deyil, bu, suyun dövranı, torpağın tənəffüsü və canlıların məskən salması proseslərinin kompleks sistemidir.Kiçik Qafqazın zirvəsindəki bir meşədə ağac kəsilir. Bu, sadəcə bir ağacın itkisi deyil. Həmin an kəsilən ağacın kökləri torpağı tutmaq gücünü itirir, bu da bir neçə kilometr aşağıdakı çay axımına təsir edir. Yağış yağdıqda su torpağa süzülmür, sürətlə dərəyə axır, çayın rejimini dəyişir, daşqın ehtimalını artırır. Bir landşaft rayonundakı dəyişiklik, bütün hidroloji balansı pozur. Məhz bu səbəbdən, təbiətin sirlərini açmaq – təbiətin qanunlarını anlamaq deməkdir.Təbiətin qanunları sadəcə müşahidə olunmalı deyil, həm də hörmətlə qarşılanmalıdır. Biz XX əsrdə qürurla dedik: “Təbiəti fəth edirik!” Amma təbiəti fəth etmək cəhdi, əslində özümüzü fəth etmək oldu. Antropogen amillərin çayların rejiminə təsiri adlı fənn proqramının hər bir tələbəsi bu acı dərsi öyrənməlidir.
Biz torpağı suvararkən (məsələn, suvarılan torpaqlar), məhsuldarlıq qazanırıq, lakin çayın suyunu kəsdiyimizdə, onun təbii ekosisteminə zərbə vururuq. Bu, bir transsərhəd çay isə, məsuliyyətimiz qonşu ölkələrin ekologiyasına qədər yayılır.Qorumaq borcumuzdur, çünki təbiətin vahidliyi pozulduqda, biz təkcə yaşıl sahələri itirmirik, həm də həyat təhlükəsizliyimizi, ərzaq təhlükəsizliyimizi və nəhayət, mənəvi tarazlığımızı itiririk.
Borcumuz həm peşəkar, həm də insani borcdur. Biz gələcək nəsillərə sərhədləri pozulmuş, çayları qurumuş, meşələri yox olmuş bir dünya miras qoya bilmərik. Əksinə, onlara vahid təbiət sisteminin sirrini açmağı öyrətməliyik.
Təbiət vahiddir – o, qəddar deyil, ədalətlidir. Ona necə davranırıqsa, o da bizə elə cavab verir. Zirvədən enən buz suyu kimi saf, torpağın dərinliyi kimi dözümlü olmaq – budur həqiqi vətəndaşlıq.Gəlin, bu sirləri açmağa davam edək. Gəlin, bu vəhdəti qorumağa çalışaq. Çünki təbiəti qorumaq, özümüzü qorumaq deməkdir. Hər birimiz Vahid Təbiətin bir parçasıyıq və bu böyük orqanizmin sağlamlığı bizim əlimizdədir.Təbiətin sirləri – həqiqətən də nəhəng bir kiliddir. Bu kilidi açmağın yeganə açarı isə elmdir. Hidroloji müşahidə məntəqələri şəbəkəsi quran, çayların zaman və ərazi differensasiyasını (dəyişkənliyini) ölçən alimlər – təbiətin pıçıltılarını eşidən, rəqəmlərin dilinə çevirən şəxslərdir. Onlar rəqəmləri sadəcə qeyd etmir, rəqəmlərin arxasındakı böyük bir coğrafi taleyi oxuyurlar.
Coğrafiya elmləri namizədi İradə Əliyevanın timsalında biz bu zəhmətin, bu yorulmaz axtarışın şahidiyik. Onun qələmindən çıxan hər bir elmi əsər, tədris etdiyi hər bir dərs gələcəyə atılan məsuliyyətli bir addımdır. O, tələbələrə öyrədir ki, elmi bilik gücdür, amma bu güc yalnız vahid təbiət sistemini qorumağa yönəldikdə dəyərlidir.Biz bu yolda, bu işıqlı və zəhmətli yolda İradə xanıma səmimi qəlbdən nailiyyətlər, uğurlar arzulayırıq. Qoy Kiçik Qafqazın çayları daim gur axsın, elmimiz isə bu suları qorumaqda hər zaman dəqiq və qüdrətli olsun.Qorunan su – gələcəyə axan ömürdür. Bu ömrü qorumaq isə hər birimizin müqəddəs borcudur.