Əmir Əliyev Xəzərin həm lirik, həm də sərt üzünü elmin dili ilə cəmiyyətə çatdırıb

Bəzi insanlar var ki, onların taleyi seçdikləri sənətlə deyil, birbaşa təbiət hadisələri ilə vəhdət təşkil edir. Azərbaycan coğrafiya elminin görkəmli simalarından biri, professor Əmir Soltan oğlu Əliyev məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun 1972-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsindən başlayan yolçuluğu,gənc mütəxəssisin elmi potensialı tezliklə diqqət çəkir və o, növbəti təyinatla Moskvaya göndərilir. Burada okeanologiya və atmosfer fizikasına dair ixtisaslaşmış universitetdə təhsil alır, ötən yarım əsrdən çox vaxt ərzində Xəzərin mavi suları ilə elmin dərinlikləri arasında mənəvi bir körpü salmışdır. Professorun tədqiqatlarında Xəzərin səviyyə dəyişmələri sadəcə rəqəmlərin artması və ya azalması deyil, dənizin canlı bir orqanizm kimi “nəfəs alması” kimi təqdim olunur. O, sübut etdi ki, dəniz səviyyəsinin hər bir santimetr dəyişməsi sahil ekosistemində, relyefində və insanların təsərrüfat fəaliyyətində silinməz izlər qoyur. Alim, dəniz səviyyəsinin qalxması zamanı sahil xəttinin necə deformasiyaya uğradığını və hansı ərazilərin daha çox risk altında olduğunu riyazi və geomorfoloji modellərlə əsaslandırıb.1981-ci ildə dissertasiya müdafiə edərək elmi fəaliyyətini yüksək mərhələyə qaldırır.Bakıya qayıtdıqdan sonra onun fəaliyyəti birbaşa Kosmik tədqiqatlar və Xəzər dənizi ilə bağlı olur. Coğrafiya İnstitutunun Xəzər bölməsində qrup rəhbəri, daha sonra baş elmi işçi kimi çalışır. 1989-cu ildə Xəzər problemləri sektorunun müdiri vəzifəsinə təyin olunması onun bu sahədə aparıcı mütəxəssisə çevrildiyini göstərir.1994-cü ildən etibarən Əmir Əliyev Azərbaycan Dövlət Hidrometeorologiya Mərkəzində, Xəzər dənizi üzrə rəhbər vəzifələrdə çalışır. Daha sonra Ekologiya Nazirliyinin dəniz hidrometeorologiyası strukturlarında sektor müdiri kimi fəaliyyət göstərir. Bu dövrdə Xəzərin səviyyə dəyişmələrinin ekoloji, demoqrafik və sosial-iqtisadi fəsadları sistemli şəkildə araşdırılır.
Dissertasiyada ilk dəfə olaraq Azərbaycanın dənizkənarı rayonlarının relyef xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, mümkün subasması ssenariləri işlənib hazırlanıb.
Professor Əmir Əliyev göstərdi ki, dənizin səviyyə tərəddüdlərini öncədən elmi şəkildə proqnozlaşdırmadan sahil zonasında aparılan hər hansı mühəndis-tikinti işi gələcəkdə böyük iqtisadi itkilərə yol aça bilər.Onun bu əsəri bu gün də Xəzər dənizinin sahil idarəçiliyi ilə məşğul olan mütəxəssislər üçün bir stolüstü kitab rolunu oynayır. Əmir müəllim quru elmi faktları dənizə olan sevgisi ilə birləşdirərək, Xəzərin həm lirik, həm də sərt üzünü elmin dili ilə cəmiyyətə çatdıra bilib.
Bu fundamental işin nəticələri əsasında hazırlanmış “İrimiqyaslı sudaşıma atlası” isə alimin elmi nəzəriyyələrinin praktiki müstəvidəki təntənəsidir.
Gənc fizikin AMEA Coğrafiya İnstitutuna təyinat alması sadəcə bir iş başlanğıcı deyil, həm də Azərbaycanın ən böyük sərvəti olan Xəzərin elmi pasportunun yazılmağa başladığı tarix idi. Əmir müəllim dənizi sadəcə bir su hövzəsi kimi deyil, nəhəng bir fiziki laboratoriya kimi gördü. Moskvada, Okeanologiya İnstitutunda keçdiyi ixtisaslaşma yolu (“Dəniz – atmosfer qarşılıqlı əlaqələri”) ona dənizin dili ilə danışmağı öyrətdi.Professor Əmir Əliyevin elmi yaradıcılığındakı bu məqam onun bir alim kimi formalaşmasında ən həlledici dönüş nöqtəsidir. Fizika fakültəsinin verdiyi fundamental biliklər dənizin dalğalarında, küləyin sürətində və suyun istiliyində gizlənən riyazi qanunauyğunluqları görməyə imkan verirdi.Əmir müəllim üçün Xəzər sadəcə sahilə çırpılan dalğalar toplusu deyil, hüdudsuz bir fiziki laboratoriya idi. Moskvadakı təhsil illəri ona öyrətdi ki, dənizdə baş verən hər bir hadisənin kökü göy üzündə — atmosferdədir. “Dəniz – atmosfer qarşılıqlı əlaqələri” sahəsindəki ixtisaslaşması onu dənizin “nəbzini” tutan bir mütəxəssisə çevirdi.
Bu elmi yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir. Alim dəniz səthi ilə hava qatı arasındakı istilik və rütubət mübadiləsini zərgər dəqiqliyi ilə araşdırdı.1981-ci ildə müdafiə etdiyi dissertasiya dəniz üzərindəki görünməz hava axınlarının — turbulentliyin dəniz səviyyəsinə və dalğa rejiminə necə təsir etdiyini elmi dillə izah etdi. Moskvadakı Okeanologiya İnstitutunda qazanılan təcrübə Əmir müəllimə dənizin hər bir “pıçılıtısını” — kiçik bir temperatur dəyişikliyini və ya təzyiq fərqini böyük bir təbii prosesin xəbərçisi kimi oxumağı öyrətdi.Məhz bu “laboratoriya” baxışı sayəsində o, Xəzərin gələcəkdə törədə biləcəyi fəsadları illər öncədən proqnozlaşdıra bilən nadir mütəxəssislərdən biri oldu. Onun üçün dəniz bir rəssamın tablosu qədər gözəl, bir fizikin düsturu qədər dəqiq idi.
Xəzər dənizi şıltaqdır,o, gah çəkilərək torpaq bəxş edir, gah da qabarıb sahilləri ağuşuna alır. Professor Əmir Əliyevin elmi fəaliyyətinin şah əsəri məhz bu tərəddüdlərin elmi mənzərəsini yaratmaq oldu. Onun 2004-cü ildə müdafiə etdiyi doktorluq dissertasiyası Xəzərin səviyyə dəyişmələrinin sahil zonalarına təsirini fundamental şəkildə izah etdi.
Bu tədqiqatların praktiki nəticəsi kimi ortaya qoyulan “İrimiqyaslı sudaşıma atlası” Xəzəryanı ölkələr arasında bir ilk olmaqla yanaşı, həm də respublikamızın ekoloji təhlükəsizliyi üçün mühüm bir xəritədir. Alimin beynəlxalq jurnallarda dərc olunan yüzlərlə məqaləsi Azərbaycan elminin səsini dünya okeanologiya və coğrafiya platformalarına çatdırdı.
Bu gün AMEA Coğrafiya İnstitutunun “Xəzər dənizi sahilləri və dibinin geomorfologiyası” şöbəsinə rəhbərlik edən Əmir Əliyev üçün Xəzər sadəcə bir tədqiqat obyekti deyil, onun ömür coğrafiyasının ayrılmaz hissəsidir. Professor adı onun üçün sadəcə elmi rütbə deyil, dənizin sirlərini gənc nəsillərə ötürən bir mayak vəzifəsidir.Professorun “ömür coğrafiyası” Xəzərin dalğaları ilə eyni ritmdə döyünür. O, bir dəniz sevdalısı kimi, elmi rütbələrin fövqündə dayanan bir həqiqəti — təbiətə xidmət etmək fəlsəfəsini yaşadır. Onun yazdığı hər bir sətir, hazırladığı hər bir atlas Azərbaycan elminin dəniz qədər dərin və əbədi olduğunun sübutudur.
Professor Əmir Əliyevin yaradıcılığı sübut edir ki, əsl alim olmaq üçün təbiəti sadəcə öyrənmək kifayət deyil, onu həm də sevmək lazımdır. Onun yazdığı monoqrafiyalar və xəritələr gələcək nəsillər üçün Xəzərin sahilində salınmış möhkəm bir elmi qaladır.Professorun çoxsaylı elmi araşdırmaları içərisində Xəzər dənizinin hidrometeorologiyası, geomorfologiyası və sahil dinamikasına dair aşağıdakı işlər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir:
“Xəzər dənizinin səviyyə tərəddüdləri və onların Azərbaycan sahillərinə təsiri” – Alimin doktorluq dissertasiyasının əsasını təşkil edən, dənizin səviyyə dəyişmələrinin kompleks təhlilinə həsr olunmuş fundamental əsər.
“Xəzər dənizinin hidrometeoroloji atlası” (Həmmüəlliflərlə) – Dənizin fiziki və iqlim xüsusiyyətlərini əks etdirən mühüm mənbə.”Xəzər dənizinin sahil zonasının dinamikası və morfologiyası” – Sahil xəttinin formalaşması və aşınma proseslərinin elmi əsaslarını izah edən tədqiqat işi.”Azərbaycan Respublikası dəniz sahili ərazilərinin irimiqyaslı sudaşıma atlası” – Xəzəryanı ölkələr arasında ilk dəfə hazırlanan və praktiki əhəmiyyətinə görə unikal sayılan elmi-praktiki vəsait.”Dəniz – atmosfer qarşılıqlı əlaqələri və turbulent proseslər” – Okeanologiya sahəsində beynəlxalq nüfuzlu jurnallarda dərc olunmuş, fiziki-okeanoloji proseslərin riyazi modelləşdirilməsinə dair məqalələr silsiləsi.
“Xəzər dənizinin ekocoğrafi problemləri” – Dənizin müasir ekoloji vəziyyəti və sahil zonalarının idarə olunması strategiyalarına həsr olunmuş tədqiqatlar. Professor Əmir Əliyev 250-dən çox elmi məqalənin və bir neçə metodiki vəsaitin müəllifidir.Onun müəllifi olduğu 250-dən çox elmi məqalə dünyanın müxtəlif dillərində – Azərbaycan, rus və ingilis dillərində nəşr olunaraq, Xəzər dənizinin elmi mənzərəsini beynəlxalq arenada canlandırmışdır. Onun əsərləri bu gün Rusiya, ABŞ, Almaniya və digər ölkələrin aparıcı elm mərkəzləri tərəfindən Xəzər dənizi üzrə əsas istinad mənbələri kimi qəbul edilir.Əmir Əliyevin irsi bizə öyrədir ki, elmə verilən ömür hədər getmir. O, Xəzərin suları kimi əbədidir; hər dalğa çəkiləndə sahilə yeni bir bilgi, hər qabarma isə yeni bir elmi üfüq gətirir. Bu böyük alimin yaratdığı elmi məktəb Azərbaycanın milli sərvəti olan Xəzər dənizinin gələcək keşikçisidir.Onun elmi fəaliyyəti Xəzərin səthindən dərin qatlarına enən düşüncə yoludur. Burada hər ölçmə, hər analiz sadəcə rəqəmlər toplusu deyil, dənizin danışan dilinin elmi tərcüməsidir. Alimin laboratoriyadan sahə tədqiqatlarına uzanan zəhmətli yolu Xəzərin ekoloji tarazlığının qorunması, geoloji quruluşunun öyrənilməsi və hidroloji xüsusiyyətlərinin elmi əsaslarla şərhi baxımından mühüm mərhələ təşkil edir.2009-cu ildə Dövlət Dəniz Akademiyasına kafedra müdiri təyin olunan alim burada 10 il ərzində elmi-pedaqoji fəaliyyət göstərir. Paralel olaraq Bakı Dövlət Universitetində, Dövlət Dəniz Akademiyasında və Azərbaycan Aviasiya Akademiyasında dərs deyir, gənc mütəxəssislərin yetişməsində mühüm rol oynayır.2017-ci ildən etibarən Coğrafiya İnstitutunun Xəzər Mərkəzində şöbə müdiri kimi fəaliyyətini davam etdirən Əmir Əliyevin tədqiqatları bu gün də aktualdır. Onun araşdırmalarına görə, Xəzər dənizinin səviyyəsi artıq 53 ildir ki, dəyişməkdədir və son 100 ildə bu dəyişikliklər kəskin xarakter alıb. Alim Xəzər ətrafı ərazilər üçün su basma atlası hazırlayaraq, risklərin elmi əsaslarla qiymətləndirilməsinə töhfə verib.Əmir Əliyev yalnız ölkə daxilində deyil, beynəlxalq miqyasda da tanınır. O, dünyanın 30-a yaxın ölkəsində keçirilən elmi konfranslarda iştirak edərək Azərbaycan elmini layiqincə təmsil edib.Bu gün də Xəzər dənizi üzrə tədqiqatlar davam edir. Çünki Xəzər dəyişdikcə, onun taleyi ilə bağlı qərarlar da elmi əsaslara söykənməlidir. Bu elmi əsasların formalaşmasında isə Əmir Əliyevin 50 ildən artıq zəhməti və elmi irsi xüsusi yer tutur.
Bu fədakar fəaliyyətin arxasında yalnız peşəkarlıq deyil, həm də Vətənə bağlılıq dayanır. Çünki Xəzəri araşdırmaq Azərbaycanı araşdırmaq deməkdir. Hər elmi məqalə, hər beynəlxalq konfrans çıxışı ölkəmizin elmi potensialını dünya elmi ictimaiyyətinə təqdim edən mühüm tribuna rolunu oynayır. Alimin araşdırmaları nəticəsində Azərbaycan elmi qlobal elmi diskursun ayrılmaz hissəsinə çevrilir, Xəzər dənizi isə beynəlxalq elmi əməkdaşlıq müstəvisində strateji tədqiqat obyektinə çevrilir.
Onun elmi irsi gənc tədqiqatçılar üçün örnək, elmi məktəb və mənəvi dayaqdır. Tələbələrinə ötürdüyü biliklərlə yanaşı, elmin etik dəyərlərini, səbr və məsuliyyət anlayışını da aşılayır. Bu isə elmi nəticələrdən daha dərin və uzunömürlü təsir gücünə malikdir. Çünki əsl alim təkcə kəşf etmir, həm də yeni alimlər yetişdirir.Bu gün Xəzər dənizi yenə dəyişir. Onun səviyyəsi qalxır, enir, sahilləri yenidən formalaşdırır. Bəzən bu dəyişikliklər gözə görünməz olur, bəzən isə bir kəndin taleyini, bir şəhərin sərhədlərini dəyişəcək qədər güclü təsir göstərir. Xəzər danışmır, amma o susaraq xəbər verir. Bu sükutu isə yalnız elm eşidə bilir.Xəzər dənizi minilliklər boyu öz ritmi ilə yaşamışdır. O, iqlim dəyişikliklərinə, geoloji proseslərə və insan fəaliyyətinə həssas reaksiya verən mürəkkəb hidrometeoroloji sistemdir. Son yüz ildə müşahidə olunan kəskin səviyyə dəyişmələri Xəzəri artıq təkcə təbiət hadisəsi deyil, ekoloji, sosial və iqtisadi problem kimi gündəmə gətirmişdir.Xəzər dənizinin səviyyə dəyişməsi sadəcə suyun qalxması və ya enməsi deyil. Bu proses sahilyanı ərazilərdə torpaq istifadəsini, kənd təsərrüfatını, nəqliyyat infrastrukturlarını, limanları və yaşayış məntəqələrini birbaşa təsir altına alır. Dənizin qalxması su basmalarına, torpaqların şoranlaşmasına və məcburi köçlərə səbəb olur. Enməsi isə bioloji müxtəlifliyin azalması, balıq ehtiyatlarının tükənməsi və ekosistemin pozulması ilə nəticələnir.Elmi müşahidələr göstərir ki, Xəzərin səviyyəsi artıq onilliklərdir davamlı dəyişkənlik mərhələsindədir. Bu dəyişkənliyin səbəbləri çoxşaxəlidir: iqlim istiləşməsi, buxarlanma balansının dəyişməsi, çay axınlarının azalması, atmosfer sirkulyasiyası və antropogen təsirlər.Xəzər danışmır. O, nə xəbərdarlıq lövhələri asır, nə də vaxtında dayan deyir. Amma onun hər santimetrlik səviyyə dəyişikliyi məlumatdır, siqnaldır, xəbərdarlıqdır. Bu siqnalları oxuyanlar isə alimlərdir.Hidrometeoroloqlar, okeanoloqlar, coğrafiyaçılar və ekoloqlar Xəzərin “dilini” rəqəmlərlə, xəritələrlə, qrafiklərlə təhlil edirlər. Uzunmüddətli müşahidələr, peyk məlumatları və statistik modellər sayəsində dənizin gələcək davranışı proqnozlaşdırılır. Bu proqnozlar yalnız elm üçün deyil, dövlət siyasəti və regional təhlükəsizlik üçün də həyati əhəmiyyət daşıyır.Məhz elmi araşdırmalar nəticəsində Xəzər ətrafı ərazilər üçün su basma risk xəritələri və atlaslar hazırlanır, təhlükəli zonalar müəyyənləşdirilir, önləyici tədbirlər planlaşdırılır. Elm burada səssiz fəlakətlərin qarşısını alan görünməz qalxan rolunu oynayır.Əgər Xəzərin səviyyə dəyişmələri elmi şəkildə izlənməsəydi, bu proseslər yalnız fəsadlar baş verdikdən sonra “görünən” olardı. Su basmış kəndlər, köçürülmüş ailələr, dağılan infrastrukturlar isə artıq gecikmiş reaksiyanın nəticəsi olardı. Elm bu baxımdan gələcəyi qabaqlayan bir mexanizmdir.Bu gün Xəzərin səssizliyi təhlükə deyil – elm onu danışdırdığı üçün. Ölçülən hər parametr, aparılan hər analiz, yazılan hər elmi məqalə dənizin səssiz dilini insan dilinə çevirir.
Xəzərin dalğaları kimi davamlı və səssiz olan bu elmi yol, Azərbaycan elminin parlaq sabahına doğru inamla uzanır. Dənizin hər yeni sirri ilə elmə bir addım daha yaxınlaşan bu ömür yolu sübut edir ki, elm fədakarlıq, əzm və sevgi tələb edən ali missiyadır. Professor Əmir Əliyevə möhkəm can sağlığı, tükənməz yaradıcılıq enerjisi, elmi axtarışlarında yeni üfüqlər və Xəzərin hələ kəşf olunmamış sirlərini işıqlandırmaq yolunda ardıcıl uğurlar arzulayırıq. Qoy onun bilik nuru daim parlasın, elmi zəfərləri Azərbaycan elminin şanlı salnaməsinə yeni nailiyyətlər bəxş etsin!

AMİDTV.AZ

Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistləri Birliyinin üzvü