Ömrünü bitkilərin biokimyəvi sirrinə həsr edən Eldar Novruzov

Post Views: 21

Azərbaycanın botanika elmi, sadəcə bitkilərin sistematikası deyil, həm də onların daxili dünyasının molekulyar quruluşunun və biokimyəvi sirlərinin kəşfi ilə zəngin bir tarixə malikdir. Ömrünü bu yaşıl aləmin mikroskopik möcüzələrinə həsr edən alimlərimiz, Azərbaycan təbiətinin “biokimyəvi xəritəsini” cızan fədailərdir.Təbiət kənardan baxanda sükut içində görünə bilər, lakin bu sükutun arxasında nəhəng bir laboratoriya döyünür.Təbiət ucu-bucağı görünməyən bir hikmət dəryasıdırsa, bu dəryanın dərinliklərinə enmək, onun görünməyən qatlarında hüceyrə və molekul səviyyəsində baş verən möcüzələri kəşf etmək hər alimə nəsib olmayan bir taledir. Azərbaycan botanika və fiziologiya elminin simaları, məhz bu çətin, lakin şərəfli yolu seçərək, ölkəmizi dünya elminin ön sıralarına çıxarmışlar.Azərbaycan elminin bu sahədəki ən parlaq səhifəsi heç şübhəsiz ki, fotosintez prosesinin tədqiqi ilə bağlıdır. Bitkilərin günəş işığını həyata üzvi maddəyə çevirmə sirləri laboratoriya masalarında, mikroskopların obyektivində yenidən yazıldı.Bu sahənin fədailəri sübut etdilər ki, bitki sadəcə bir bitki deyil, o, kainatın enerjisini öz molekullarında kodlaşdıran canlı bir sistemdir. Akademik Cəlal Əliyevin rəhbərliyi altında aparılan tədqiqatlar, taxıl bitkilərinin məhsuldarlıq sirrini molekulyar səviyyədə çözdü. Bu, sadəcə bir elmi tapıntı deyil, həm də bəşəriyyəti aclıqdan xilas edə biləcək bir “yaşıl inqilab” idi. Azərbaycanın parlaq botanik alimləri bu sükutu elmin dili ilə pozan, bitkilərin hüceyrə daxilindəki pıçıltılarını eşidən simalardır. Onlar üçün bir yarpaq yalnız fotosintez mərkəzi deyil, həm də mürəkkəb biokimyəvi reaksiyaların, genetik kodların və unikal maddələr mübadiləsinin qovşağıdır. Azərbaycanın zəngin təbiəti hər zaman bəşəriyyətə şəfa və hikmət paylayıb. Lakin bu xəzinənin qapılarını elmin açarı ilə açıb, bitkilərin dilini anlamaq hər kəsə nəsib olmayan bir istedaddır. Azərbaycan təbiəti sadəcə torpaq, su və qayalıqlardan ibarət deyil, o, hər yarpağında minilliklərin yaddaşını daşıyan, hər çiçəyində bir şəfa kodu gizləyən nəhəng bir kitabxanadır. Bu kitabxananın ən sadiq mütaliəçiləri isə ömrünü bitkilərin dilini öyrənməyə həsr edən alimlərdir. Hər bir böyük nailiyyətin təməlində fədakar bir şəxsiyyətin iradəsi dayanır. O, bu sahəyə gələndə bəlkə də hələ çoxları dağlarımızın yamacındakı adi bir kəklikotunun və ya nadir bir kəndalaşın iqtisadi və genetik əhəmiyyətini tam dərk etmirdi. Lakin o, təbiətə bir laboratoriya kimi deyil, bir vətən əmanəti kimi baxdı. Açdığı cığır zamanla genişlənərək böyük bir elm yoluna çevrildi.Bu gün Bitki Ehtiyatları şöbəsi sadəcə bir inzibati struktur deyil, Azərbaycanın yaşıl pasportunu hazırlayan yaradıcılıq mərkəzidir. Şöbənin əməkdaşları onun qoyduğu metodologiya və prinsiplərlə itirilmiş növlərin axtarışına çıxır .Toxum bankları və herbari fondları vasitəsilə Azərbaycanın bioloji müxtəlifliyini sığortalayırlar. Ömrünü təbiətin molekulyar dünyasına, bitkilərin biokimyəvi sirrinə həsr edən, Azərbaycan botanika elminin parlaq simalarından biri biologiya elmləri doktoru Eldar Novruzov məhz belə alimlərimizdəndir.
Eldar müəllimin ömür yolu 1942-ci ilin bahar çağında, Naxçıvanın qədim Qarabağlar kəndində başlayıb. Bu kəndin torpağına bağlılıq, onun sonradan bitki dünyasına olan sonsuz marağının bünövrəsi oldu. Naxçıvan Kənd Təsərrüfatı Texnikumundan başlayan təhsil yolu Gəncənin akademik mühitindən keçərək Botanika İnstitutunun laboratoriyalarına qədər uzandı. O, pillə-pillə ucaldı, kiçik elmi işçidən institutun elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsinə qədər keçdiyi yol həm də bir iradənin, zəhmətin hekayəsidir.
Eldar Novruzovun adı çəkiləndə ilk növbədə ağıla “Çaytikanı” bitkisi gəlir. Çaytikanının tədqiqi və təbliği sahəsində apardığı tədqiqatlara görə Çində yaradılmış,14 Avropa,Asiya,Amerika ölkələrinin üzv olduğu Beynəlxalq Çaytikanının tədqiqi və təbliği Assosiasiyasının Direktorlar Şurasının üzvü seçilmiş, Azərbaycan üzrə koordinatoru seçilmişdir.Ötən əsrin 70-ci illərindən başlayaraq o, bu bitkinin sadəcə bir kol deyil, əsl “möcüzəvi laboratoriya” olduğunu sübut etdi. Onun apardığı tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycan çaytikanısının sənaye əhəmiyyəti üzə çıxdı, tərkibindəki bioloji fəal maddələrin şəfası elmi dillə dünyaya çatdırıldı. Təsadüfi deyil ki, Dehlidə çap olunan “Çaytikanı çox cəhətli möcüzəvi bitkidir” kitabı və Beynəlxalq Çaytikanı Assosiasiyasındakı rəhbər fəaliyyəti onu bu sahədə dünya miqyaslı bir ekspertə çevirdi.Alimin elmi fəaliyyəti təkcə bir bitki ilə məhdudlaşmır. O, Azərbaycanda kimyəvi taksonomiyanın əsasını qoyaraq, bitkilərin sistematikasını onların kimyəvi tərkibi ilə əlaqələndirdi. 550-dən çox bitki növünün antioksidant, antimutagen və antiradiant xüsusiyyətlərini aşkar etməsi, əslində xərçəng və radiasiya kimi bəşəri bəlalarla mübarizədə təbiətin bizə təqdim etdiyi qalxanları kəşf etmək demək idi.Berlinin , Parisin, Pekinin və Dehlinin ən mötəbər elmi tribunalarında Azərbaycan elmini təmsil edən Eldar Novruzov1996 cı ildə Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilərək adını dünya elm tarixinə yazdırdı. Rusiya EA-nın “Kim var, kim” toplusunda onun “botanik, biokimyaçı, kimyaçı və texnoloq” kimi təqdim olunması, onun ensiklopedik zəkasının təzahürüdür.Eldar müəllimin yüksək fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. 1976-cı ildə Sosializm yarışının qalibi olmuş 1979-cu ildə X Beşilliyin Zərbəçisi Döş Nişanına və dəfələrlə AMEA Rəyasət Heyətinin və AMEA Biologiya və Tibb Elmləri Bölməsinin Fəxri Fərmanlarına layiq görülmüşdür(2007,2012) Ömrünü Azərbaycan florasının 53 fəsiləsinə, yüzlərlə cinsinə və minlərlə yarpağın sirrinə həsr edən bir alimin açdığı cığır, bu gün milli botanika elmimizin ən parlaq magistrallarından biridir.
O, bitkilərə sadəcə bir obyekt kimi baxmadı; o, bitkiləri bioloji fəal maddələrin (BFM) canlı laboratoriyası kimi kəşf etdi. 500-ə yaxın bitki növünün daxili dünyasına nüfuz edərək, təbiətin rəng palitrasını — antosianları, flavonoidləri, karotinoidləri və steroidləri fərdi şəkildə ayırıb onların kimyəvi “şəxsiyyət vəsiqəsini” (İQ və UB spektroskopiya vasitəsilə) tərtib etdi.
Bu, sadəcə quru rəqəmlər deyil, Azərbaycan təbiətinin biokimyəvi pasportudur. Alimin apardığı tədqiqatlar nəticəsində:
184 növ antosianın al-qırmızı və bənövşəyi sirri,
314 növ flavonoidin qoruyucu gücü,
309 növ karotinoidin günəş enerjisi ilə vəhdəti elmə məlum oldu.Onun uzaqgörənliyi bitkilərin sadəcə tərkibini müəyyən etməklə bitmirdi. O, bitki piqmentlərinin sintezi ilə ətraf mühitin ekstremal şəraiti arasındakı qırılmaz bağı kəşf etdi. Dağlarımızın şaquli zonallığı üzrə bitkilərin necə paylandığını, hansı yüksəklikdə hansı molekulun “sağ qalma kodu” kimi fəaliyyət göstərdiyini nəzəri müddəalarla sübut etdi. Mübahisəli bitki növlərinin dəqiqləşdirilməsində biokimyəvi taksonomiyanı bir hakim kimi elmə gətirdi.
169 elmi əsərin, 250 dən çox məqalənin yarıdan çoxu xarici ölkələrdə nəşr olunub.30 müəlliflik şəhadətnaməsi,onlarla patent və ixtiranın müəllifi olan Eldar müəllim üçün elm bir vəzifə deyil, bir həyat tərzi idi. O, bitkilərin rəngində (piqmentində) gizlənən həyat enerjisini öyrənərək, insan sağlamlığına xidmət edən düsturlar yaratdı. Heç bir faydalı xüsusiyyəti məlum olmayan bitgi növlərinin tədqiqi nəticəsində onların xalq təsərrüfatının hansı sahəsində dərman, qida və s istifadə olunmasını aşkarlamışdır.Bu gün onun rəhbərlik etdiyi Bitki Ehtiyatları şöbəsi, onun açdığı cığırla Azərbaycan təbiətinin gizli kodlarını oxumağa davam edir . Azərbaycan təbiəti sadəcə torpaq, su və qayalıqlardan ibarət deyil,o, hər yarpağında minilliklərin yaddaşını daşıyan, hər çiçəyində bir şəfa kodu gizləyən nəhəng bir kitabxanadır. Bu kitabxananın ən sadiq mütaliəçiləri isə ömrünü bitkilərin dilini öyrənməyə həsr edən alimlərdir. Bu gün fəxrlə deyə bilərik ki, onun rəhbərlik etdiyi Bitki Ehtiyatları şöbəsi, onun açdığı cığırla Azərbaycan təbiətinin gizli kodlarını oxumağa davam edir.Hər bir böyük nailiyyətin təməlində fədakar bir şəxsiyyətin iradəsi dayanır. O, bu sahəyə gələndə bəlkə də hələ çoxları dağlarımızın yamacındakı adi bir kəklikotunun və ya nadir bir kəndalaşın iqtisadi və genetik əhəmiyyətini tam dərk etmirdi. Lakin o, təbiətə bir laboratoriya kimi deyil, bir vətən əmanəti kimi baxdı. Açdığı cığır zamanla genişlənərək böyük bir elm yoluna çevrildi.
Bu gün Bitki Ehtiyatları şöbəsi sadəcə bir inzibati struktur deyil, Azərbaycanın yaşıl pasportunu hazırlayan yaradıcılıq mərkəzidir. Şöbənin əməkdaşları onun qoyduğu metodologiya və prinsiplərlə unudulmuş bitki növlərini yenidən elmə qazandırırlar. Təbiətin aptekində hansı bitkinin hansı dərdə dərman olduğunu molekulyar səviyyədə araşdırırlar. Toxum bankları və herbari fondları vasitəsilə Azərbaycanın bioloji müxtəlifliyini sığortalayır. Bitkilərin kodunu oxumaq qlobal iqlim dəyişikliyi dövründə hansı növün sağ qalacağını, hansı bitkinin quraqlığa müqavimət göstərəcəyini və hansı nadir inciyimizin məhv olmaq təhlükəsində olduğunu öncədən görməkdir. Bu, həm də biomüxtəlifliyin qorunması vasitəsilə milli təhlükəsizliyimizə xidmət etməkdir.
“Alimin ömrü yazdığı əsərlərdə deyil, yetişdirdiyi tələbələrin və davam etdirilən ideyaların işığında əbədiləşir.”
Bitki Ehtiyatları şöbəsinin hər bir gənc tədqiqatçısı bu gün mikroskop altına baxanda, əslində həmin müdrikin “elmi baxış bucağını” görür. Onlar təbiətin dilsiz-ağızsız canlılarının vəkili, onların biokimyəvi haqqını elm dünyasında müdafiə edən varislərdir. Azərbaycanın hər bir endemik çiçəyi, hər bir qızıl buğda sünbülü bu gün bir az da onun dili ilə danışır. O, təbiətin lal dilini elmə elə tərcümə etdi ki, bu tərcümə əsrlər boyu Azərbaycanın yaşıl gələcəyinə işıq salacaq.Alimin fundamental tədqiqatları Azərbaycanın yabanı meyvə və giləmeyvə bitkilərinin kimyəvi tərkibinin öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. O, “Азербайджана Химический состав плодов дикорастущих плодовых и ягодных растений” (1988) kimi əsərləri ilə regionun bitki ehtiyatlarının iqtisadi və bioloji potensialını elmi şəkildə əsaslandırmışdır.Onun Almaniyada (Berlin), Hindistanda (Dehli) və Çində (Pekin) nəşr olunan əsərləri bu bitkinin biotexnoloji əhəmiyyətini sübut edir:
“Carotenoids and sterines of the seabuckthorn” (Dehli, 2000): Bitkinin tərkibindəki karotinoidlərin və sterinlərin insan sağlamlığı üçün əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Biokosmetika sahəsində innovasiyalar: Onun çaytikanı ekstraktlarının biokosmetikada istifadəsinə dair tədqiqatları (Berlin, 2005) elmin praktik tətbiqinin ən gözəl nümunəsidir. Kimyanın Botanika ilə Vəhdəti Alim bitkilərin təsnifatında (sistematikasında) yeni bir cığır açaraq, bioloji fəal maddələrin (antosianlar, flavonoidlər) tərkibindən taksonomik vahid kimi istifadə edilməsini təklif etmişdir. Onun “Pigments of Rosa species and their chemotaxonomic value” (2005) əsəri itburnu növlərinin bir-birindən fərqləndirilməsində piqmentlərin rolunu elmi şücaətlə sübut edir.
Onun “Пигменты репродуктивных органов растений и их значение” (2010) adlı monoqrafiyası bitki piqmentləri sahəsində aparılmış çoxillik axtarışların elmi zirvəsidir. Bu əsərdə bitkilərin rəngini təmin edən maddələrin sadəcə vizual gözəllik deyil, həm də bitkinin filogenetik sistemdəki yerini müəyyən edən strateji göstərici olduğu əsaslandırılır.
Alimin əsərləri yalnız nəzəriyyə ilə məhdudlaşmır. O, yemişan (Crataegus L.), gəndəlaş (Sambucus ebulus L.) və dəvətikanı (Alhagi pseudoalhagi) kimi bitkilərdən bioloji fəal konsentratların alınması texnologiyalarını işləyib hazırlamışdır.”İntensification technology of obtaining biologically active concentrates” (Aşqabad, 2013): Bitki xammalından tullantısız və səmərəli istifadənin elmi yollarını göstərir.
Onun əsərləri beynəlxalq elmi bazalarda (Acta Horticulturae, J. Environ. Biol., Chemistry of Natural Compounds) yüksək istinad indeksinə malikdir. Bu əsərlər sübut edir ki, Azərbaycanın dağlarında bitən bir çiçək və ya kol, müasir spektroskopik metodlarla (İQ, UB) öyrənildikdə dünya tibb və qida sənayesi üçün qiymətli xəzinəyə çevrilə bilir.Hazırda Azərbaycanın Yabani qida bitgiləri haqqında kitabı tamamlanmış və nəşrə verilmişdir
Eldar Novruzovun portreti torpağa sevgi, elmə sədaqət və dünyaya açıq bir zəkanın vəhdətidir. O, təbiətin lal dilini elmə tərcümə edən bir müdrikdir.O, bitkilərin rəngində (piqmentində) gizlənən həyat enerjisini öyrənərək, insan sağlamlığına xidmət edən düsturlar yaratdı. Bu gün onun yolu, Azərbaycanın yaşıl sərvətini qoruyan və ondan səmərəli istifadə edən gənc alimlər üçün parlaq bir mayakdır. Eldar Novruzovun elmi fəaliyyəti bir ömrün salnaməsi olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycanın zəngin təbiətinə vurulmuş elmi möhrdür. Onun mikroskopun obyektivindən süzülüb gələn axtarışları, yarpaqların damarlarında gizlənən “canlı apteki” kəşf etməsi, botanika elmində sadəcə yeni bir səhifə deyil, bütöv bir məktəb yaratmışdır. Eldar Novruzov yüksək fəaliyyətinə görə Avropa Nəşr Mətbu evi tərəfindən “Ən yaxşı Vətənpərvər Tədqiqatçı”medalına layiq görülmüşdür. Bundan sonrakı fəaliyyətində professor Eldar Novruzova tükənməz enerji, yeni elmi zəfərlər və yaradıcılıq uğurları arzulayırıq. İnanırıq ki, onun müdrik rəhbərliyi və elmi uzaqgörənliyi ilə Azərbaycanın yaşıl xəzinəsi hələ neçə-neçə gizli kodlarını bizə açacaq. Qoy onun elm dünyasına bağışladığı “yaşıl işıq” heç zaman sönməsin, hər yeni tədqiqatı ölkəmizin adını dünya elmi arenalarında daha uca zirvələrə daşısın.