Yuxusuzluğun insan sağlamlığına təsiri

Post Views: 13

Yuxu insan həyatının ayrılmaz hissəsi və orqanizmin normal fəaliyyəti üçün zəruri olan ən mühüm fizioloji proseslərdən biridir. İnsan ömrünün təxminən üçdə biri yuxuda keçir və bu müddət ərzində bədən və beyin müxtəlif bərpaedici proseslər həyata keçirir. Yuxu zamanı sinir sistemi dincəlir, metabolik proseslər tənzimlənir, yaddaş möhkəmlənir və orqanizm gündəlik fəaliyyət nəticəsində yaranan yorğunluğu aradan qaldırır.

Müasir həyat tərzi, texnoloji inkişaf, intensiv iş rejimi və psixoloji gərginlik səbəbindən yuxu pozuntuları getdikcə daha geniş yayılmaqdadır. Bu pozuntular arasında ən çox rast gəlinən problemlərdən biri yuxusuzluqdur. Tibbi ədəbiyyatda yuxusuzluq İnsomniya kimi tanınır və insanın yuxuya getməkdə çətinlik çəkməsi, gecə tez-tez oyanması və ya kifayət qədər dərin və bərpaedici yuxu ala bilməməsi ilə xarakterizə olunur.
Uzun müddət davam edən yuxusuzluq insanın fiziki, psixoloji və sosial sağlamlığına mənfi təsir göstərərək müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına səbəb ola bilər. Buna görə də yuxu problemi müasir tibbin və psixologiyanın mühüm tədqiqat sahələrindən birinə çevrilmişdir.

Yuxu yalnız passiv istirahət mərhələsi deyil, əksinə, orqanizmdə mühüm bərpaedici proseslərin baş verdiyi aktiv bioloji vəziyyətdir. Bu zaman:
beyin gündüz qəbul etdiyi informasiyanı emal edir və yaddaş sistemində saxlayır,
hormonların ifrazı tənzimlənir,
hüceyrələrin bərpası və yenilənməsi prosesi sürətlənir,
immun sistemi güclənir,
enerji balansı bərpa olunur.

Elmi araşdırmalar göstərir ki, yuxu zamanı xüsusilə böyümə hormonu daha intensiv ifraz olunur. Bu hormon uşaqlar və yeniyetmələrdə fiziki inkişafın əsas amillərindən biridir.
Bundan əlavə, yuxu beynin “təmizlənmə mexanizmi” kimi də fəaliyyət göstərir. Yuxu zamanı sinir hüceyrələrində toplanan bəzi zərərli metabolitlər bədəndən uzaqlaşdırılır. Bu proses pozulduqda beyin fəaliyyəti zəifləyir və müxtəlif nevroloji problemlər meydana çıxa bilər.

Yuxusuzluq müxtəlif səbəblər nəticəsində meydana gələ bilər və adətən bir neçə amilin birgə təsiri ilə formalaşır.
Psixoloji səbəblər,stress və emosional gərginlik,narahatlıq və depressiya,
travmatik həyat hadisələri.

Sosial və həyat tərzi ilə bağlı səbəblər
qeyri-nizamlı yuxu rejimi gec saatlara qədər telefon və kompüter istifadəsi,
kofeinli içkilərin həddindən artıq qəbulu
intensiv iş və dərs qrafiki.
Bəzi xəstəliklər də yuxusuzluğa səbəb ola bilər. Məsələn:
Depressiya,narahatlıq pozuntusu,yüksək qan təzyiqi.
Bu xəstəliklər yuxunun keyfiyyətini aşağı salaraq xroniki yuxusuzluğa gətirib çıxara bilər.Uzun müddət davam edən yuxusuzluq ürək-damar sisteminin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir. Araşdırmalar göstərir ki, az yatmaq ürək xəstəliklərinin yaranma riskini artırır.
Yuxu çatışmazlığı zamanı bədəndə stress hormonları daha çox ifraz olunur və bu vəziyyət qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olur. Bu isə gələcəkdə:
hipertoniya, ürək çatışmazlığı və
infarkt riskinin artması kimi problemlərə gətirib çıxara bilər.
Yuxu maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Yuxusuzluq zamanı insulin hormonunun fəaliyyəti pozulur və bu vəziyyət metabolik problemlərin yaranmasına səbəb olur.
Bu proses aşağıdakı xəstəliklərlə əlaqələndirilir:Piylənmə,şəkərli diabet

Araşdırmalar göstərir ki, gecə az yatan insanlarda iştaha artır və yüksək kalorili qidalara meyl daha çox olur.
Yuxu immun sisteminin güclənməsi üçün vacibdir. Az yuxu immun hüceyrələrinin fəaliyyətini zəiflədir və orqanizmin infeksiyalara qarşı müqavimətini azaldır.
Nəticədə insan daha tez xəstələnə bilər. Məsələn:Qrip,Soyuqdəymə,kimi xəstəliklərə tutulma riski artır.

Yuxusuzluq insanın psixoloji vəziyyətinə də ciddi təsir göstərir. Yuxu beynin emosional balansını qoruyan mühüm mexanizmlərdən biridir.
Yuxusuzluq nəticəsində:
diqqət və konsentrasiya zəifləyir,
yaddaş prosesləri pozulur,qərarvermə qabiliyyəti azalır,emosional qeyri-sabitlik yaranır
Uzun müddət davam edən yuxu pozuntuları psixoloji xəstəliklərin yaranmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə,
Depressiya,anksiyete pozuntusu
kimi problemlərin inkişafında yuxu çatışmazlığının mühüm rolu olduğu müəyyən edilmişdir.
Bundan əlavə, bəzi tədqiqatlar göstərir ki, xroniki yuxusuzluq yaşlı insanlarda yaddaş zəifləməsi və demensiya riskini də artıra bilər.

Yuxusuzluq yalnız sağlamlığa deyil, həm də insanın gündəlik həyat keyfiyyətinə təsir edir.Yuxu çatışmazlığı olan insanlarda:
yorğunluq və halsızlıq,diqqət dağınıqlığı,
iş və təhsil fəaliyyətində səmərəliliyin azalması,müşahidə olunur.
Bundan əlavə, elmi araşdırmalar göstərir ki, yuxusuzluq yol qəzalarının və istehsalat qəzalarının əsas səbəblərindən biridir. Yuxusuz insanlarda reaksiyanın sürəti azalır və qərarvermə prosesi zəifləyir.

Yuxu pozuntularının qarşısını almaq üçün sağlam həyat tərzinə riayət etmək vacibdir. Mütəxəssislər aşağıdakı tövsiyələri irəli sürürlər:hər gün eyni saatda yatmaq və oyanmaq,yatmazdan əvvəl telefon və kompüter istifadəsini azaltmaq,
kofeinli içkiləri axşam saatlarında qəbul etməmək,rahat və sakit yuxu mühiti yaratmaq,müntəzəm fiziki fəaliyyətlə məşğul olmaq.Bu tədbirlər yuxunun keyfiyyətini yaxşılaşdıraraq orqanizmin ümumi sağlamlığını qorumağa kömək edir.