Lütviyyə Əsgərzadənin ömür yolu elmə sədaqətinin parlaq nümunəsidir

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq elminin müasir inkişaf mərhələsində özünəməxsus elmi mövqeyi, ardıcıl tədqiqatları və milli-mədəni irsə sədaqəti ilə seçilən alimlərdən biri filologiya elmləri doktoru Lütviyyə Əsgərzadədir. Alimin elmi yaradıcılığı yalnız akademik fəaliyyət nümunəsi deyil, həm də milli düşüncənin, mənəvi yaddaşın və ədəbi irsin qorunmasına yönəlmiş bir ziyalı ömrünün mənəvi salnaməsidir. Bu ömür elmə sədaqətin, ədəbiyyata məhəbbətin və milli mədəniyyətə xidmətin canlı təcəssümüdür.
Lütviyyə Əsgərzadə qədim tarixə və zəngin mədəni irsə malik Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. Naxçıvanın çoxəsrlik maarifçilik ənənələri, zəngin ziyalı mühiti və klassik ədəbi ənənələri onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. O, Naxçıvan şəhərində yerləşən Eynəli bəy Sultanov adına 7 nömrəli orta məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra 1980-ci ildə Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Dil-ədəbiyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. Tələbəlik illərindən bədii sözə, elmi tədqiqata və milli ədəbiyyat tarixinin öyrənilməsinə xüsusi maraq göstərmişdir.
1985-ci ildə ali təhsilini başa vurduqdan sonra əmək fəaliyyətinə kitabxana işçisi kimi başlaması təsadüfi deyildi. Naxçıvan şəhər 5 nömrəli kitabxanasında zal müdiri və böyük kitabxanaçı vəzifələrində çalışarkən o, zəngin kitab fondları ilə ünsiyyətdə olaraq klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, gələcək elmi fəaliyyətinin möhkəm təməllərini yaratmışdır.
Sonrakı illərdə Lütviyyə Əsgərzadə pedaqoji fəaliyyətə başlamış, Naxçıvan şəhərində fəaliyyət göstərən xüsusi tipli təhsil müəssisələrində – “Xanım qızlar” pansionunda və Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbdə dil və ədəbiyyat müəllimi kimi çalışmışdır. Müəllimlik fəaliyyəti onun üçün sadəcə peşə deyil, mənəvi missiya olmuşdur. O, gənc nəslə ana dilinin gözəlliyini, klassik ədəbiyyatın dərinliyini və milli düşüncənin zənginliyini aşılamağa çalışmışdır.
1999-cu ildə Naxçıvan şəhər Heydər Əliyev muzeyində ekskursiya rəhbəri kimi fəaliyyətə başlaması onun həyatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. 2000-ci ildə muzeyə direktor təyin olunan Lütviyyə Əsgərzadə 2006-cı ilədək bu elm və mədəniyyət ocağına rəhbərlik etmişdir. Bu dövrdə muzeyin elmi və maarifçilik fəaliyyəti genişlənmiş, milli dövlətçilik tarixinin təbliği istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür.
Onun ictimai fəaliyyəti də diqqətəlayiqdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının qurultayında (2001) və Azərbaycan qadınlarının II qurultayında (2003) nümayəndə seçilməsi Lütviyyə Əsgərzadənin cəmiyyət həyatında fəal mövqeyinin göstəricisidir. O, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü kimi publisistik fəaliyyətdə də iştirak etmiş, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü kimi bədii-publisistik yaradıcılığa töhfələr vermişdir. “Turkay” aylıq ədəbiyyat dərgisinin redaktoru kimi fəaliyyəti onun ədəbi prosesdə fəal iştirakını təmin etmişdir.
Lütviyyə Əsgərzadənin elmi fəaliyyətinin əsas istiqaməti Azərbaycan romantizminin banisi, filosof şair-dramaturq Hüseyn Cavid yaradıcılığının tədqiqidir. Onun 2005-ci ildə müdafiə etdiyi “Hüseyn Cavid və Şərq” mövzusunda dissertasiya işi Azərbaycan cavidşünaslığında yeni istiqamətin əsasını qoymuşdur. Bu tədqiqatda Hüseyn Cavid yaradıcılığının Şərq mədəniyyəti ilə əlaqələri sistemli şəkildə araşdırılmış, şairin poeziyasında və dramaturgiyasında Şərq mövzusunun bədii təcəssümü elmi əsaslarla təhlil edilmişdir.
Alimin doktorluq dissertasiyası – “Hüseyn Cavidin ədəbi məfkurəsi və sənəti dövrünün ədəbi, mədəni, ictimai mühiti kontekstində” adlı fundamental tədqiqatı Hüseyn Cavid yaradıcılığının dövrün ictimai-mədəni mühiti ilə vəhdətdə öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu əsərdə Hüseyn Cavidin mühiti, müasirləri, ideya dünyası və yaradıcılıq prinsipləri yeni arxiv sənədləri və dövrü mətbuat materialları əsasında araşdırılmışdır. Alim bu tədqiqatı ilə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında sənətkar və mühit probleminin öyrənilməsinə mühüm töhfə vermişdir.
Lütviyyə Əsgərzadənin elmi yaradıcılığında monoqrafiyalar xüsusi yer tutur. Onun “Hüseyn Cavid və Şərq”, “Hüseyn Cavid: mühiti və müasirləri”, “Əmir Teymur: tarixdə və ədəbiyyatda”, “Əhməd Triniç”, “Hüseyn Cavid və Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı” və “Şeyx Məhəmməd Rasizadə” adlı monoqrafiyaları Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının sanballı elmi nailiyyətləri kimi qiymətləndirilir.
“Hüseyn Cavid və Şərq” monoqrafiyasında alim böyük sənətkarın poeziyasında və dramaturgiyasında Şərq dünyasının bədii təcəssümünü sistemli şəkildə araşdırmışdır. Bu əsər Hüseyn Cavid yaradıcılığında Şərq fəlsəfəsinin, mifologiyasının və mədəniyyətinin rolunu aydın şəkildə ortaya qoyur.
“Hüseyn Cavid: mühiti və müasirləri” monoqrafiyası isə şair-dramaturqun yaradıcılığını onun yaşadığı dövrün ictimai-mədəni mühiti fonunda tədqiq edən fundamental əsərdir. Bu tədqiqatda Hüseyn Cavidin müasirləri ilə yaradıcılıq əlaqələri, Türkiyə maarifçi mühitinin onun dünyagörüşünə təsiri, İstanbul illərinin şairin yaradıcılığında oynadığı rol geniş şəkildə araşdırılmışdır.
Alimin “Əmir Teymur: tarixdə və ədəbiyyatda” adlı monoqrafiyası tarixi şəxsiyyətin bədii ədəbiyyatda əksini araşdıran maraqlı elmi əsərdir. Bu kitabda Əmir Teymur obrazının Hüseyn Cavid yaradıcılığında təcəssümü, tarixilik və bədiilik problemləri elmi əsaslarla təhlil edilmişdir.
“Əhməd Triniç” monoqrafiyası isə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində az öyrənilmiş bir şəxsiyyətin həyat və fəaliyyətinin tədqiqinə həsr edilmişdir. Müəllif arxiv materialları və dövrü mətbuat nümunələri əsasında bu şəxsiyyətin elmi portretini yaratmağa nail olmuşdur.
Lütviyyə Əsgərzadə 200-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. Onun elmi əsərləri dünyanın müxtəlif ölkələrində – Türkiyə, Rusiya, İtaliya, İran, Braziliya, Ukrayna, Kanada, İraq və digər ölkələrdə nəşr olunmuşdur. “Hüseyn Cavid: mühiti və müasirləri” və “Əmir Teymur:tarixdə və ədəbiyyatda” monoqrafiyaları akademik işlərin (tezislər, dissertasiyalar, elmi araşdırmalar) çapı və yayılması ilə məşğul olan GlobeEdit beynəlxalq nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunmuş, bir sıra məqalələri beynəlxalq elmi bazalarda indeksləşdirilmişdir ki, bu da alimin elmi fəaliyyətinin beynəlxalq miqyasda tanındığını göstərir.
O, Balkan ölkələrinin və Avropa universitetlərinin alimləri ilə əməkdaşlıq edir, beynəlxalq konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış edir və Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq elmini dünya elmi mühitində layiqincə təmsil edir.
Alimin elmi fəaliyyəti yalnız şəxsi yaradıcılıqla məhdudlaşmır. O, gənc tədqiqatçıların yetişməsində də mühüm rol oynayır, doktorant və dissertantlara elmi rəhbərlik edir, onların bir alim kimi formalaşmasına nəzəri-metodoloji tövsiyələr verir.
Lütviyyə Əsgərzadənin zəhməti və elmi fəaliyyəti müxtəlif mükafatlarla qiymətləndirilmişdir. O, “İlin ən kübar xanımı”, “Gənc Qızıl qələm”, “Xurşidbanu Natəvan” mükafatı, “İlin alimi” mükafatı, TÜRKSOY-un “Molla Pənah Vaqif” medalı ilə təltif olunmuş, “Türk dunyası Basarı ödulü” ilə makafatlandırılmısdır.
Lütviyyə Əsgərzadənin elmi yaradıcılığına bütövlükdə nəzər saldıqda aydın görünür ki, onun fəaliyyəti Azərbaycan romantizm məktəbinin öyrənilməsi və Hüseyn Cavid irsinin sistemli şəkildə tədqiqinə həsr olunmuşdur. Bu yaradıcılıq yalnız elmi tədqiqat deyil, həm də milli ədəbiyyata sevginin, klassik irsə sədaqətin və alim məsuliyyətinin ifadəsidir.
Azərbaycan publisistikasının zəngin və çoxşaxəli inkişaf xəttində Lütviyyə Əsgərzadənin yaradıcılığı özünəməxsus bir mənəvi-coğrafiya yaradır. Bu yaradıcılıq yalnız ayrı-ayrı məqalələrin məcmusu deyil – o, bütöv bir dünyagörüşünün, düşüncə sisteminin və mənəvi idealın ifadəsidir. Onun publisistikası sanki zamanın müxtəlif qatlarını bir araya gətirən bir mənəvi körpüdür; bu körpünün bir tərəfində keçmişin hikməti, digər tərəfində isə gələcəyin ümidləri dayanır.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistik irsi mövzu zənginliyi və ideya genişliyi baxımından çoxşaxəlidir. Bu yaradıcılıqda elm, maarifçilik, milli-mənəvi dəyərlər, şəxsiyyət fenomeni, qadın dünyası, pedaqogika, mədəniyyət, tarix və müasirlik kimi mövzular vahid bir düşüncə sistemində birləşir. Müəllifin qələmi hər mövzuya toxunduqda yalnız hadisəni təsvir etmir, onu mənalandırır və ümumiləşdirir.
Onun publisistikasını oxuyarkən hiss olunur ki, müəllif üçün söz yalnız ifadə vasitəsi deyil, mənəvi məsuliyyətdir. O, sözə ehtiramla yanaşır və onu həqiqətin ifadəsi kimi təqdim edir. Bu səbəbdən Lütviyyə Əsgərzadənin yazıları faktların sadə sıralanması deyil, düşüncənin dərin qatlarından süzülmüş ideyaların bədii ifadəsidir.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistikasında elm və maarifçilik aparıcı xətt təşkil edir. Müəllif elmi yalnız nəzəri biliklər sistemi kimi deyil, insanın mənəvi kamilləşmə yolu kimi təqdim edir. Onun fikrincə, elm insanı yalnız bilikli etmir, həm də mənən ucaldır.
Onun elmi-publisistik məqalələrində müəllim və alim obrazı xüsusi hörmətlə təqdim edilir. Bu yazılarda müəllim sadəcə bilik ötürən şəxs deyil — o, gələcəyin memarıdır. Müəllif müəllimlik sənətini mənəvi missiya kimi dəyərləndirir və bu sənətin cəmiyyət üçün əvəzsiz əhəmiyyətini vurğulayır.
Maarifçilik ideyası onun publisistikasında daim canlı bir ideya kimi yaşayır. Müəllif oxucunu düşünməyə, öyrənməyə və inkişaf etməyə səsləyir. Bu çağırışlar didaktik xarakter daşımır; əksinə, bədii ifadə vasitəsilə təqdim olunduğu üçün oxucu tərəfindən səmimi şəkildə qəbul edilir.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistikasının mühüm istiqamətlərindən biri milli-mənəvi dəyərlərin təbliğidir. Onun yazılarında vətən anlayışı yalnız coğrafi məkan kimi deyil, mənəvi varlıq kimi təqdim olunur. Müəllif vətəni insanın ruhunda yaşayan müqəddəs bir dəyər kimi təsvir edir.
Milli kimlik və mənəvi irs mövzusu onun publisistikasında xüsusi yer tutur. Müəllif keçmişin mənəvi sərvətlərini xatırladır və bu sərvətlərin gələcək nəsillər üçün qorunmasının vacibliyini vurğulayır. Lütviyyə xanımın fikrincə, xalqın gücü yalnız maddi imkanlarla deyil, mənəvi zənginliklə ölçülür.
Bu baxımdan onun publisistikası həm də milli özünüdərkin ifadəsi kimi çıxış edir. Müəllif oxucunu öz köklərini tanımağa və milli kimliyinə sahib çıxmağa çağırır.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistikasında şəxsiyyət mövzusu xüsusi dərinliklə işlənir. Yazılarında insan yalnız sosial varlıq deyil, həm də mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim edilir.
Müəllif görkəmli şəxsiyyətlər haqqında yazarkən onların yalnız fəaliyyətini deyil, daxili dünyasını da açmağa çalışır. Bu yazılarda insan xarakteri incə psixoloji çalarlarla təsvir olunur. Oxucu sanki təsvir olunan şəxsiyyətlə yaxından tanış olur.
Müəllifin publisistikasında şəxsiyyət idealı mənəvi bütövlük, zəhmətsevərlik və vətənə sədaqət kimi keyfiyyətlərlə müəyyənləşdirilir.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistikasında qadın mövzusu xüsusi poetik incəliklə işlənir. Müəllif qadını yalnız ailə mühitində deyil, həm də cəmiyyətin fəal üzvü kimi təqdim edir.
Xanımın yazılarında Azərbaycan qadını müdriklik, sədaqət və mənəvi güc simvolu kimi təsvir olunur. Müəllif qadının cəmiyyətin mənəvi inkişafındakı rolunu yüksək qiymətləndirir.
Bu yazılar oxucuda qadına hörmət və ehtiram hissi oyadır və qadının cəmiyyətdəki yerinin daha dərindən dərk edilməsinə kömək edir.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistikası keçmişlə bu gün arasında mənəvi əlaqə yaradır. Müəllif tarixə yalnız hadisələr toplusu kimi baxmır; o, tarixi xalqın yaddaşı kimi təqdim edir.
Alimin publisistik məqalələrində keçmişin dərsləri müasir dövrün problemləri ilə əlaqələndirilir. Bu yanaşma publisistikanın analitik səviyyəsini yüksəldir.
Müəllif müasir dövrün sosial və mənəvi problemlərini də diqqətdən kənarda qoymur. O, bu problemləri yalnız təsvir etmir, onların həlli yolları haqqında da düşüncələrini bölüşür.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistikasının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun bədii-estetik zənginliyidir. Onun dili sadə və anlaşıqlı olsa da, eyni zamanda obrazlı və təsirlidir.
Müəllif tez-tez poetik ifadələrdən istifadə edir. Bu poetiklik publisistikanın təsir gücünü artırır və mətnə estetik dəyər qazandırır.
Alimin üslubu səmimidir. Müəllif oxucu ilə sanki üzbəüz söhbət edir. Bu xüsusiyyət publisistikanın canlılığını təmin edir. Alimin publisistik məqalələrində tez-tez fəlsəfi ümumiləşdirmələrə rast gəlinir. Bu ümumiləşdirmələr yazılara elmi-publisistik xarakter verir.
Lütviyyə Əsgərzadənin publisistikası bütövlükdə mənəvi kamillik ideyasına xidmət edir. Bu yaradıcılıqda insanın daxili aləmi, vicdanı və mənəvi məsuliyyəti əsas dəyərlər kimi təqdim olunur.
Xanımın publisistikası oxucunu yalnız məlumatlandırmır — onu düşündürür, mənən zənginləşdirir və həyata yeni baxış qazandırır.
Bu yaradıcılıq Azərbaycan publisistikasında mənəvi-estetik düşüncənin parlaq nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər
Lütviyyə Əsgərzadənin ömür yolu Azərbaycan ziyalısının elmə sədaqətinin parlaq nümunəsidir. Lütviyyə xanımın fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, həqiqi alim üçün elm yalnız peşə deyil — mənəvi taledir. Bu taleyin işığında yetişən əsərlər isə milli elmi düşüncənin dəyərli sərvətinə çevrilir. Alimin fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, həqiqi alim üçün elm yalnız peşə deyil — mənəvi taledir. Bu taleyin işığında yetişən əsərlər isə milli elmi düşüncənin dəyərli sərvətinə çevrilir.
Bu mənalı ömrün hər səhifəsində zəhmətin işığı, düşüncənin dərinliyi və sözə sədaqətin izləri görünür. Lütviyyə Əsgərzadənin elmi və publisistik yaradıcılığı zaman keçdikcə daha aydın dərk edilən bir mənəvi xəzinə kimi yaşayacaq, yeni nəsil tədqiqatçılar üçün örnək və ilham mənbəyi olacaqdır. Alimin qələmindən süzülən hər fikir, hər sətir sanki elmə sədaqətin səssiz, lakin qüdrətli bir andı kimi səslənir və bu and Azərbaycan ziyalılıq ənənəsinin davamlılığını təsdiqləyir.
Bu gün də yorulmaz yaradıcılıq axtarışlarında olan Lütviyyə Əsgərzadənin elmi fəaliyyəti yeni üfüqlərə doğru inamla irəliləyir. Lütviyyə xanımın zəngin təcrübəsi, geniş dünyagörüşü və sönməz yaradıcılıq enerjisi Azərbaycan elminin inkişafına bundan sonra da mühüm töhfələr verəcəyinə dərin inam yaradır.
Qoy sözün işığı onun qələmində daim nur saçsın, elmi axtarışlarının yolları yeni uğurlara açılsın. Lütviyyə Əsgərzadəyə gələcək fəaliyyətində möhkəm cansağlığı, tükənməz yaradıcılıq ilhamı və yeni elmi nailiyyətlər arzulayırıq. Lütviyyə xanımın nurlu ömür yolu Azərbaycan elminin səmasında parlayan bir ziyalı ulduzu kimi daim işıq saçsın!

AMİDTV.AZ

Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü AMİDTV.AZ saytının təsisçisi