Bir əsrin şairi Nəriman Həsənzadə

Azərbaycan ədəbi fikir tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların taleyi ilə xalqın taleyi bir nöqtədə qovuşur. Nəriman Həsənzadə məhz belə sənətkarlardandır. Onun ömrü – bir əsrə yaxın zaman məsafəsi – XX əsrin ağrılarını, mübarizələrini, ideoloji sarsıntılarını və müstəqillik sevincini yaşamış bir xalqın poetik tərcümeyi-halına çevrilmişdir.
1931-ci ilin 18 fevralında Poylu qəsəbəsində dünyaya göz açan Nəriman Həsənzadə taleyin sərt sınaqları ilə erkən yaşlarında üz-üzə qaldı. Atasını bir yaşında, anasını gənclik çağında itirməsi onun qəlbində dərin izlər buraxdı. Bu itkilər sonralar şairin poeziyasında həsrətə, tənhalığa, ana obrazına və mənəvi dayağa çevrildi.
Onun misralarında tez-tez rast gəlinən daxili kövrəklik, insan taleyinə qarşı həssas münasibət məhz bu erkən ağrıların poetik ifadəsidir. O, kədəri estetik dəyərə çevirə bilən nadir söz ustalarındandır.
Gənclik illərində Gəncə Dövlət Universitetində filologiya təhsili alan şair sonradan Moskvada Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda ədəbi mühitlə daha yaxından tanış oldu. Bu illər onun poetik dünyagörüşünü zənginləşdirdi, klassik və müasir ədəbiyyatın estetik prinsiplərini dərindən mənimsəməsinə şərait yaratdı.
Daha sonra Bakı Dövlət Universitetində aspirantura təhsili alaraq “Azərbaycan–Ukrayna ədəbi əlaqələri” mövzusunda dissertasiya müdafiə etməsi onun yaradıcılığının yalnız emosional deyil, həm də elmi-intellektual əsaslara söykəndiyini göstərir.
Bu xüsusiyyət Nəriman Həsənzadəni sırf lirik şairdən fərqləndirir – o, poeziyada düşünən və düşündürən sənətkardır.
Nəriman Həsənzadənin yaradıcılığında tarix canlı obraz kimi çıxış edir. “Nəriman”, “Atabəylər”, “Pompeyin Qafqaza yürüşü”, “Midiya sarayı” kimi poemalarında o, keçmişi yalnız faktların ardıcıllığı kimi deyil, milli ruhun enerjisi kimi təqdim edir.Nəriman Həsənzadənin tarixi poemaları göstərir ki, o, tarixə sənədçilik prizmasından deyil, bədii-fəlsəfi baxışla yanaşır. Onun məqsədi hadisəni xronoloji ardıcıllıqla nəql etmək deyil; məqsəd tarixi hadisənin mənəvi mahiyyətini açmaq, keçmişlə bu gün arasında dialoq yaratmaqdır.“Nəriman” poemasında şair təkcə konkret tarixi şəxsiyyətin taleyini deyil, bütövlükdə bir dövrün ideoloji və mənəvi ziddiyyətlərini təqdim edir. Burada tarix fon deyil – hadisələrin fəlsəfi mərkəzidir.
Şair şəxsiyyətin zaman qarşısındakı məsuliyyətini göstərir. Tarixi fiqur daxili monoloqları, düşüncələri ilə canlı insana çevrilir. Oxucu onu kitab səhifəsindən deyil, taleyin içindən tanıyır.“Atabəylər” poemasında tarix milli dövlətçilik ideyasının poetik simvoluna çevrilir. Şair orta əsr Azərbaycan dövlətçilik ənənəsini yalnız qəhrəmanlıq səhnələri ilə deyil, siyasi müdriklik və strateji düşüncə kontekstində təqdim edir.
Burada keçmişin qəhrəmanları daş heykəl kimi yox, canlı insan kimi təsvir olunur – tərəddüd edən, qərar verən, məsuliyyət daşıyan obrazlar kimi.
Bu poema vasitəsilə Nəriman Həsənzadə oxucuya belə bir fikir aşılayır: dövlətçilik sadəcə hakimiyyət deyil, milli kimliyin qorunmasıdır.
Tarix onun üçün muzey eksponatı deyil – yaşayan həqiqətdir. O, qəhrəmanlıq mövzularını pafosdan uzaq, fəlsəfi dərinliklə təqdim edir. Şairin tarixi poemalarında şəxsiyyət və zaman qarşıdurması, taleyin hökmü və insan iradəsi kimi ideyalar aparıcı xətt təşkil edir.
“Vətənsiz” poemasında isə o, vətən anlayışını siyasi yox, mənəvi kateqoriya kimi təqdim edir. Vətən – insanın yaddaşıdır, kimliyidir, taleyidir.
Şairin lirikasında sevgi, ayrılıq, ümid və zaman anlayışı xüsusi yer tutur. Onun şeirlərində romantik duyğu ilə fəlsəfi düşüncə vəhdət təşkil edir.Nəriman Həsənzadənin sevgi lirikasında məhəbbət yalnız iki insan arasında münasibət deyil. Bu sevgi ana sevgisi, vətən sevgisi, insan sevgisi kimi geniş məna kəsb edir.
Onun şeirlərində sevgi saf, kövrək və eyni zamanda ləyaqətlidir. Şair üçün məhəbbət özünüifadə vasitəsi deyil, mənəvi kamilləşmə yoludur.
Romantik ovqatla yazılmış misraların arxasında dərin həyat təcrübəsi dayanır. Sevgi obrazı çox vaxt zamanla dialoqa girir – ötən illər, itirilən anlar, xatirələr fonunda dəyərləndirilir. Beləliklə, sevgi poetik emosiyadan fəlsəfi kateqoriyaya yüksəlir.
“Bir az möhlət istəyirəm ömürdən” misrası əslində onun bütün yaradıcılığının poetik şüarıdır. Bu, ömürlə dialoqdur, zamanla söhbətdir.
Onun poetik dili səlis, axıcı və obrazlıdır. Metaforalar təbii şəkildə qurulur, süni pafosdan uzaqdır. Heca vəznində yazdığı şeirlərdə klassik ənənə hiss olunsa da, sərbəst şeirlərində müasir nəfəs duyulur.Romantik duyğu ilə fəlsəfi düşüncənin vəhdəti onun yaradıcılığını müasir Azərbaycan poeziyasında fərqli mövqeyə yüksəldir.
Onun şeirləri oxucuya yalnız duyğu yaşatmır, həm də düşündürür. Hisslə düşüncənin harmoniyası isə sənətin ən ali mərhələsidir.
Nəriman Həsənzadə dramaturq kimi də milli ədəbiyyatda iz qoymuşdur. Onun səhnə əsərlərində tarixi şəxsiyyətlərin taleyi, milli kimlik və azadlıq ideyası əsas mövzulardandır.
Uzun illər mətbuat və ədəbi orqanlarda çalışan Nəriman Həsənzadə sözün ictimai gücünü yaxından tanıyırdı. “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinə rəhbərlik etdiyi illərdə o, yalnız redaktor deyil, ədəbi prosesin istiqamətverici fiqurlarından biri idi.
1991–2001-ci illərdə dövlət strukturlarında – xüsusilə Mətbuat və İnformasiya sahəsində məsul vəzifədə çalışması isə onun fəaliyyətinə yeni məzmun gətirdi. Dövlət idarəçiliyi artıq fərdi yaradıcılıq deyil, ümummilli məsuliyyət demək idi.Dövlət idarəçiliyində fəaliyyət onun poeziyasına da təsirsiz qalmadı. Şairin sonrakı illərdə yazdığı şeirlərdə və poemalarda vətəndaşlıq ruhu, məsuliyyət duyğusu, zaman qarşısında hesabat motivi daha aydın hiss olunur.
Zamanla dialoq, tarixlə polemika, dövlətçilik ideyasına sadiqlik – bütün bunlar artıq yalnız poetik mövzu deyil, yaşanmış təcrübənin nəticəsi idi.
Onun misralarında tez-tez görünən “məsuliyyət”, “vicdan”, “borc” anlayışları sırf fəlsəfi kateqoriya olmaqdan çıxaraq real həyat təcrübəsinin poetik ifadəsinə çevrildi. 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən “İstiqlal” ordeni ilə təltif olunması, 2026-cı ildə isə “Heydər Əliyev” ordeninə layiq görülməsi sənətkarın dövlət və xalq tərəfindən yüksək qiymətləndirilməsinin göstəricisidir.
Nəriman Həsənzadə üçün şeir sadəcə bədii forma deyil – mənəvi məsuliyyətdir. O, poeziyanı cəmiyyətin vicdanı hesab edir. Onun misralarında insan ləyaqəti, milli kimlik, tarixə sədaqət və gələcəyə inam əsas xəttdir.
Şairin yaradıcılığı sübut edir ki, söz zamanın sınağından keçə bilər. Onun poeziyası nə ideoloji çərçivəyə sığır, nə də dövrün təsiri ilə köhnəlir. Çünki bu poeziya insan ruhunun dərin qatlarından gəlir.
Nəriman Həsənzadə Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız məhsuldar yaradıcılığı ilə deyil, həm də milli-mənəvi düşüncənin formalaşmasında oynadığı rola görə seçilir.O, tarixə söykənərək gələcəyi düşünməyi öyrədir; sevgidən danışaraq ləyaqəti xatırladır; zamandan söz açaraq məsuliyyət hissini gücləndirir. Onun misralarında xalqın keçmişi nəfəs alır, bu günü düşünür və sabahı qurur.
Nəriman Həsənzadənin söz dünyası göstərir ki, ədəbiyyat sadəcə estetik zövq deyil – milli kimliyin qorunması və mənəvi dirəniş formasıdır. O, poeziyanı yalnız hissin deyil, düşüncənin və iradənin tribunası səviyyəsinə yüksəltmişdir.
Zaman dəyişir, nəsillər yenilənir, amma milli yaddaşın dayaqları qalır. Bu dayaqlardan biri də onun sözüdür. Çünki əsl şair ömrünü yaşamır – ömrünü mənalandırır.
Və belə sənətkarlar üçün zaman ölçü deyil, onların adı təqvimdə yox, yaddaşda yaşayır.

AMİDTV.AZ

Aygün Məmmədova Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü